Γιατί στην Αφρική αντί για CD και σκιάχτρα βάζουν σφηκοφωλιές;

Στην καρδιά της αφρικανικής σαβάνας, εκεί όπου ο άνθρωπος και η φύση συχνά συγκρούονται για τον έλεγχο της γης, ένα απλό έντομο αποδεικνύεται απρόσμενος σύμμαχος για τους αγρότες. Οι ελέφαντες, τα γιγαντιαία και φαινομενικά ατρόμητα θηλαστικά, αποδεικνύεται ότι έχουν μια βαθιά και παράξενη φοβία: τις μέλισσες. Δεν πρόκειται για μεταφορά ή λαϊκό μύθο. Η αντίδρασή τους στον χαρακτηριστικό ήχο του σμήνους είναι άμεση και ενστικτώδης: τρέχουν, φωνάζουν και απομακρύνονται όσο πιο γρήγορα γίνεται, συχνά σπάζοντας κλαδιά ή εγκαταλείποντας τον χώρο χωρίς δεύτερη σκέψη.

Η ανακάλυψη αυτής της ευαισθησίας άνοιξε νέους ορίζοντες για την προστασία των καλλιεργειών. Σε περιοχές όπως η Κένυα, η Τανζανία και η Μποτσουάνα, όπου η σύγκρουση ανθρώπου-ελέφαντα είναι καθημερινό φαινόμενο, οι αγρότες δοκίμασαν κάθε πιθανό αποτρεπτικό μέσο: σκιάχτρα, κροτίδες, φωτιές, ακόμα και φράκτες με ηλεκτροφόρα καλώδια. Τίποτα δεν φάνηκε να λειτουργεί μόνιμα. Ώσπου, μέσα από προσεκτικές παρατηρήσεις και ερευνητικές μελέτες, αναδείχθηκε ένα πιο φιλικό, βιώσιμο και αποτελεσματικό μέσο: η τοποθέτηση κυψελών γύρω από τις καλλιέργειες.

Το “φράγμα από μέλισσες” λειτουργεί με τρόπο απλό αλλά ιδιοφυή. Οι κυψέλες συνδέονται με καλώδια ή σύρματα, ώστε όταν ένας ελέφαντας προσπαθήσει να περάσει, να τις ταρακουνήσει και να ενεργοποιήσει το σμήνος. Οι μέλισσες, προστατεύοντας την κυψέλη τους, επιτίθενται — και αυτό είναι αρκετό για να κάνει τους ελέφαντες να τραπούν σε φυγή. Ακόμα και μία ή δύο τσιμπιές μπορούν να προκαλέσουν φλεγμονή στους ευαίσθητους ιστούς γύρω από τα μάτια ή την προβοσκίδα τους. Η ενστικτώδης μνήμη τούς κάνει να αποφεύγουν για καιρό ολόκληρες περιοχές, λειτουργώντας σαν φυσικός φράκτης που δεν χρειάζεται συντήρηση και δεν προκαλεί θάνατο ή τραυματισμούς.

Αυτό το φυσικό σύστημα αποτροπής δεν ωφελεί μόνο τους αγρότες αλλά και τις ίδιες τις κοινότητες των μελισσών. Η τοποθέτηση κυψελών ενισχύει την τοπική βιοποικιλότητα και παράγει μέλι, το οποίο οι αγρότες μπορούν να πουλήσουν ή να καταναλώσουν. Στις αγορές της Ανατολικής Αφρικής, το “elephant-friendly honey” έγινε όχι απλώς αγαπητό, αλλά και σύμβολο ειρηνικής συνύπαρξης ανθρώπου και ζώου. Οι μέλισσες έγιναν φύλακες γης, φρουροί καλλιεργειών και πηγή εισοδήματος, όλα σε ένα.

Πίσω από αυτή την καινοτομία βρίσκεται και η επιστημονική έρευνα. Ο Δρ. Lucy King και η ομάδα της στο Save the Elephants μελέτησαν για χρόνια τις αντιδράσεις των ελεφάντων σε ήχους μελισσών. Κατέγραψαν και ανέλυσαν λεπτομερώς τη συμπεριφορά τους, φτιάχνοντας τελικά ένα λειτουργικό σύστημα που βασίζεται στην ίδια τη φύση. Το έργο τους δείχνει ότι η λύση στα περιβαλλοντικά προβλήματα δεν βρίσκεται πάντα σε ακριβές τεχνολογίες ή επιθετικές πρακτικές, αλλά πολλές φορές σε μία απλή παρατήρηση και συνεργασία με το οικοσύστημα.

Το ενδιαφέρον είναι πως αυτή η προσέγγιση δεν έχει εφαρμοστεί μόνο στην Αφρική. Η ιδέα ταξιδεύει ήδη σε περιοχές της Ινδίας και της Σρι Λάνκα, όπου οι ελέφαντες προκαλούν συχνά ζημιές σε ρυζώνες και φυτείες. Οι κυψέλες εγκαθίστανται στα σύνορα των αγρών, και οι ελέφαντες μαθαίνουν γρήγορα να αποφεύγουν τις “buzzing zones”. Το αποτέλεσμα είναι λιγότερες συγκρούσεις, λιγότερες απώλειες για τους αγρότες και περισσότερη ασφάλεια για τα απειλούμενα ζώα.