Ποιοί είναι οι λόγοι που έχουμε κουλροφοβία, αυτό που φοβόμαστε τους κλόουν

Φαντάσου μια σκοτεινή αίθουσα τσίρκου, όπου το φως πέφτει πάνω σε ένα πρόσωπο βαμμένο λευκό, με υπερβολικά κόκκινα χείλη και μάτια που μοιάζουν να σε κοιτάζουν χωρίς να αποκαλύπτουν τίποτα. Ο κλόουν στέκεται εκεί, ακίνητος, με ένα χαμόγελο που δεν αλλάζει ποτέ. Για κάποιους, αυτή η εικόνα είναι αστεία, μια παιδική ανάμνηση από πάρτι γενεθλίων. Για άλλους, όμως, είναι ο χειρότερος εφιάλτης τους. Η κουλροφοβία, ο φόβος για τους κλόουν, δεν είναι απλώς μια παράξενη ιδιοτροπία. Κρύβει κάτι βαθύτερο, κάτι που συνδέεται με τον τρόπο που ο εγκέφαλός μας αντιλαμβάνεται τον κόσμο. Και εκεί μπαίνει στο παιχνίδι η θεωρία της απόκοσμης κοιλάδας, μια ιδέα που μοιάζει βγαλμένη από ταινία επιστημονικής φαντασίας, αλλά ίσως κρατά το κλειδί για να καταλάβουμε γιατί αυτοί οι χρωματιστοί διασκεδαστές γίνονται για κάποιους τέρατα.

Πίσω στη δεκαετία του ’70, ένας Ιάπωνας ρομποτιστής, ο Μασαχίρο Μόρι, παρατήρησε κάτι περίεργο. Όσο πιο ανθρώπινα έμοιαζαν τα ρομπότ που κατασκεύαζε, τόσο πιο συμπαθή τα έβρισκαν οι άνθρωποι – μέχρι ένα σημείο. Όταν γίνονταν πολύ ανθρώπινα, αλλά όχι τέλεια, η γοητεία μετατρεπόταν σε αηδία. Το ονόμασε "απόκοσμη κοιλάδα". Σκέψου ένα πρόσωπο που μοιάζει ζωντανό, αλλά τα μάτια του είναι κενά, η κίνηση του στόματος αφύσικη. Οι κλόουν πέφτουν ακριβώς σε αυτή τη ζώνη. Το πρόσωπό τους, καλυμμένο με χοντρό μακιγιάζ, κρύβει τις λεπτές εκφράσεις που μας λένε αν κάποιος είναι φίλος ή εχθρός. Είναι σαν να κοιτάς έναν άνθρωπο που δεν είναι εντελώς εκεί, και ο εγκέφαλός σου στέλνει σήματα κινδύνου. Δεν είναι τυχαίο που πολλοί περιγράφουν την αίσθηση σαν να βλέπουν "κάτι νεκρό που κινείται".

Αλλά δεν είναι μόνο η εμφάνιση. Οι κλόουν έχουν έναν τρόπο να σπάνε τους κανόνες. Πέφτουν, χτυπάνε, φωνάζουν, γελάνε υπερβολικά – όλα αυτά για να μας κάνουν να γελάσουμε. Όμως, αυτή η υπερβολή μπορεί να γυρίσει boomerang. Σκέψου το: αν δεις κάποιον στο δρόμο να φέρεται έτσι, δεν θα γελούσες. Θα έτρεχες μακριά. Η απρόβλεπτη συμπεριφορά τους μοιάζει με προειδοποιητικό σημάδι, σαν να κρύβουν κάτι πίσω από το γέλιο. Και δεν βοηθάει που η ιστορία μας έχει δώσει παραδείγματα που κάνουν το αστείο να μοιάζει εφιάλτης. Ο Τζον Γουέιν Γκέισι, ένας από τους πιο διαβόητους δολοφόνους της Αμερικής, ντυνόταν κλόουν στα πάρτι των παιδιών. Όταν αποκαλύφθηκε ότι είχε σκοτώσει δεκάδες νέους, η εικόνα του κλόουν πήρε μια σκοτεινή, μόνιμη σκιά.

Η τέχνη έπαιξε κι αυτή τον ρόλο της. Πάρε τον Πένιγουαϊζ, τον χορευτή κλόουν από το "It" του Στίβεν Κινγκ. Δεν είναι απλώς ένας κακός κλόουν – είναι ένα πλάσμα που αλλάζει μορφή, που σε παρασέρνει με τη φωνή του πριν σε κατασπαράξει. Όταν είδες εκείνο το κόκκινο μπαλόνι να αιωρείται πάνω από το φρεάτιο, δεν σκέφτηκες πάρτι. Σκέφτηκες φυγή. Οι ταινίες, τα βιβλία, ακόμα και τα βιντεοπαιχνίδια έχουν πάρει την αθώα φιγούρα του κλόουν και την έχουν κάνει σύμβολο τρόμου. Αλλά μήπως αυτό απλώς ενισχύει έναν φόβο που υπήρχε ήδη μέσα μας; Οι ψυχολόγοι λένε ότι το βαμμένο πρόσωπο, σαν μάσκα, μας στερεί τη δυνατότητα να διαβάσουμε συναισθήματα. Και όταν δεν ξέρεις τι σκέφτεται ο άλλος, το μυαλό σου γεμίζει τα κενά με τα χειρότερα σενάρια.

Κάπου εδώ μπαίνει και η παιδική ηλικία. Πολλοί που φοβούνται τους κλόουν θυμούνται μια στιγμή: έναν θορυβώδη κλόουν σε ένα πάρτι, με τεράστια παπούτσια και φωνή που έσπαγε τύμπανα. Για ένα μικρό παιδί, αυτό δεν είναι αστείο – είναι εισβολή. Οι έντονες αντιδράσεις μένουν χαραγμένες, και ξαφνικά ο κλόουν δεν είναι πια ο φίλος που φέρνει γέλιο, αλλά ένας ξένος που δεν μπορείς να εμπιστευτείς. Οι ειδικοί λένε ότι αυτές οι πρώτες εντυπώσεις μπορούν να χτίσουν έναν φόβο που κρατάει για πάντα. Και δεν χρειάζεται να είναι κάτι δραματικό – μερικές φορές αρκεί ένα βλέμμα που κράτησε λίγο παραπάνω, ένα χαμόγελο που ένιωσες ψεύτικο.

Στο τέλος, η κουλροφοβία δεν είναι ίδια για όλους. Για κάποιους, είναι η απόκοσμη εμφάνιση. Για άλλους, η αίσθηση ότι πίσω από το γέλιο κρύβεται κάτι σκοτεινό. Η θεωρία της απόκοσμης κοιλάδας δίνει μια εξήγηση: οι κλόουν είναι πολύ κοντά στο ανθρώπινο, αλλά όχι αρκετά. Και σε αυτό το μικρό κενό ανάμεσα στο οικείο και το ξένο, ο φόβος βρίσκει χώρο να μεγαλώσει. Την επόμενη φορά που θα δεις έναν κλόουν, ρώτα τον εαυτό σου: είναι το πρόσωπο που σε τρομάζει, ή η σκέψη ότι ίσως, κάπου βαθιά, ξέρεις ότι δεν είναι αυτό που φαίνεται;