Πως οι Αρχαίοι χρησιμοποιούσαν τον κακό τον δαίμονα για να πάρουν διαζύγιο

Στην αυτοκρατορική Ρώμη, η έννοια του διαζυγίου δεν ήταν ταμπού όπως στις μεταγενέστερες χριστιανικές κοινωνίες. Αντιθέτως, θεωρούνταν φυσική κατάληξη όταν ένας γάμος είχε πια εξαντλήσει τη λειτουργικότητά του. Αυτό δεν σήμαινε όμως ότι ήταν και απλή υπόθεση. Η ρωμαϊκή κοινωνία αγαπούσε τη νομική τάξη, και κάθε διαζύγιο έπρεπε να συνοδεύεται από επίσημη αιτιολόγηση. Η παρουσία ενός υπαίτιου μέρους ήταν σχεδόν απαραίτητη, όχι μόνο για κοινωνικούς λόγους, αλλά και για πρακτικές νομικές συνέπειες που αφορούσαν την προίκα, τα παιδιά ή ακόμα και την πολιτική σταδιοδρομία του συζύγου.

Σε ένα τέτοιο περιβάλλον, οι ευγενείς – και όχι μόνο – αναζήτησαν διέξοδο. Όταν δύο σύζυγοι επιθυμούσαν να χωρίσουν συναινετικά χωρίς να θιγεί κανείς, εμφανιζόταν στο προσκήνιο μια εξαιρετικά βολική φιγούρα: ένας «κακός δαίμονας». Δεν ήταν κυριολεκτικός, δεν χρειαζόταν να περιγραφεί ούτε να αποδειχθεί. Ήταν μια καθιερωμένη νομική διατύπωση, ένα είδος υπερφυσικού εξιλαστήριου θύματος που ερχόταν για να χωρίσει τους δύο συντρόφους και να τους απαλλάξει από την υποχρέωση να φανεί ποιος έφταιγε. «Το πνεύμα μπήκε ανάμεσά μας» μπορούσε να γραφτεί στις επίσημες πλάκες και να κλείσει το θέμα με ένα νεύμα αποδοχής από τον νομικό ή τον ιερέα.

Αυτή η επινόηση είχε πρακτικό χαρακτήρα αλλά και πολιτισμικό βάθος. Η ρωμαϊκή κουλτούρα ήταν γεμάτη από οιωνούς, προλήψεις, φαντάσματα και δαιμονικά πνεύματα που μπορούσαν να επηρεάσουν τον άνθρωπο χωρίς να του καταλογιστεί ευθύνη. Σε μια κοινωνία που πίστευε ότι τα θεία σημάδια μπορούσαν να καθορίσουν ακόμα και την έκβαση μιας μάχης, δεν φαινόταν παράλογο να αποδοθεί το τέλος ενός γάμου σε μια σκοτεινή επέμβαση από το υπερφυσικό. Κι έτσι, ένα θεσμικό τέχνασμα μετατράπηκε σε κοινωνική νόρμα.

Σε αρκετές περιπτώσεις, η αναφορά στον δαίμονα δεν ήταν καν σαρκαστική ή προσχηματική. Οι άνθρωποι πίστευαν πράγματι ότι κάτι κακό είχε φωλιάσει στο σπίτι τους. Ένα κακό βλέμμα, μια κατάρα, μια ανισορροπία στο οίκο – όλα μπορούσαν να ερμηνευτούν ως παρουσία ξένου πνεύματος. Κι έτσι, το «δαίμονας μας διέλυσε» λειτουργούσε όχι μόνο ως νομικό εργαλείο, αλλά και ως ψυχολογικό άλλοθι: δεν φταις εσύ, δεν φταίω εγώ – φταίει κάτι που δεν μπορούσαμε να ελέγξουμε.

Αυτό το σύστημα έδινε στους Ρωμαίους μια ασυνήθιστα σύγχρονη ελευθερία. Ενώ το μετέπειτα χριστιανικό δόγμα θα δαιμονοποιούσε (κυριολεκτικά) το διαζύγιο, οι Ρωμαίοι το διαχειρίζονταν σχεδόν θεατρικά, με νομικό ρεαλισμό αλλά και αφήγηση. Ένας μικρός δαίμονας μπήκε ανάμεσα στο ζευγάρι και το χώρισε. Και αυτός ο φανταστικός παρείσακτος, αν και αόρατος, προστάτευε τις ισορροπίες και τα πρόσωπα, κρατώντας τη σύγκρουση μακριά από τις δημόσιες πλατείες της κοινωνίας.