Πώς βγήκε η φράση Γόρδιος δεσμός;

Σε μια εποχή που οι λέξεις είχαν βάρος και τα σύμβολα εξουσίας δένονταν με σκοινιά και προφητείες, ένας κόμπος έγινε αθάνατος. Ο περίφημος Γόρδιος δεσμός δεν ήταν απλώς ένας περίπλοκος κόμπος σε ένα άρμα· ήταν μια δοκιμασία για βασιλιάδες, ένα τεστ θείας αποστολής, μια πρόκληση που περίμενε έναν κατακτητή να την ξεπεράσει με έναν τρόπο έξω από τα συνηθισμένα. Κι αυτός ο κατακτητής ήταν ο Μέγας Αλέξανδρος.

Ο μύθος ξεκινά στην πόλη Γόρδιον, την αρχαία πρωτεύουσα της Φρυγίας στη Μικρά Ασία. Εκεί, ένας απλός γεωργός ονόματι Γόρδιος οδηγήθηκε από χρησμό να γίνει βασιλιάς. Η ιστορία λέει πως, αφού έφτασε στην πόλη με το άρμα του, ένας αετός κάθισε στο ζυγό του και οι ιερείς το θεώρησαν σημάδι θεϊκής εύνοιας. Ο Γόρδιος έγινε βασιλιάς και αφιέρωσε το άρμα του στον Δία, δένοντάς το σε έναν στύλο με έναν σύνθετο κόμπο από φλοιό κρανιάς. Ο κόμπος αυτός, τόσο πολύπλοκος και σφιχτός, προκάλεσε τον θαυμασμό όλων. Η προφητεία έλεγε ότι όποιος κατάφερνε να τον λύσει, θα γινόταν κυρίαρχος όλης της Ασίας.

Αιώνες αργότερα, το 333 π.Χ., ο Αλέξανδρος ο Μακεδών πέρασε από το Γόρδιον στη διάρκεια της εκστρατείας του προς την Περσία. Όταν του εξήγησαν τον χρησμό, ο Αλέξανδρος, νέος και αλαζονικός αλλά και στρατηγικά ευφυής, στάθηκε μπροστά στον δεσμό. Παρατήρησε προσεκτικά το κουβάρι των δεμένων φλοιών και, αντί να προσπαθήσει να τον λύσει με τα χέρια, τράβηξε το σπαθί του και τον έκοψε στα δύο. Η φράση του, σύμφωνα με κάποιες πηγές, ήταν: «Δεν έχει σημασία πώς λύνεται». Η κίνηση αυτή, γεμάτη θεατρικότητα, αψηφούσε τον παραδοσιακό τρόπο αντιμετώπισης ενός προβλήματος και καθιέρωσε τον Αλέξανδρο ως άνθρωπο αποφασιστικό, πρακτικό και κυρίως ανεξάρτητο από τις προβλέψεις των μάντεων.

Το περιστατικό αναφέρεται σε πολλές αρχαίες πηγές, με μικρές διαφορές στη λεπτομέρεια. Ο Αρριανός, ο Πλούταρχος και ο Κούρτιος Ρούφος καταγράφουν το γεγονός, αν και διαφωνούν ελαφρώς ως προς το αν ο Αλέξανδρος έκοψε ή έλυσε τον κόμπο αφού βρήκε την άκρη του. Όποια εκδοχή κι αν προτιμά κανείς, η ουσία παραμένει ίδια: ο Γόρδιος δεσμός έγινε το σύμβολο ενός φαινομενικά άλυτου προβλήματος που λύνεται με ριζικό και απρόσμενο τρόπο.

Η φράση «έλυσε τον Γόρδιο δεσμό» μπήκε στη γλώσσα για να περιγράψει την έξυπνη, αποφασιστική ή ακόμη και βίαιη επίλυση ενός δύσκολου ζητήματος. Χρησιμοποιείται από πολιτικούς, επιχειρηματίες και δημοσιογράφους, σχεδόν πάντα για να υποδηλώσει μια λύση που υπερβαίνει τις λεπτομέρειες και πάει κατευθείαν στον στόχο. Είναι όμως ενδιαφέρον ότι στην αρχική της χρήση, η «λύση» ήταν το κόψιμο, η καταστροφή, όχι η αποκρυπτογράφηση ενός μηχανισμού. Το μήνυμα που μετέφερε ο Αλέξανδρος δεν ήταν η ικανότητα στην τεχνική, αλλά η τόλμη στην απόφαση.

Ο μύθος του Γόρδιου δεσμού δεν σταμάτησε στην Ασία. Έγινε σύμβολο στα στρατόπεδα της Ρώμης, πέρασε από τις βιβλιοθήκες του Μεσαίωνα και σήμερα συναντάται ακόμα σε βιβλία, άρθρα και λόγους. Είναι μια υπενθύμιση πως όταν οι παραδοσιακές μέθοδοι αποτυγχάνουν, ο ριζοσπαστικός τρόπος μπορεί να φέρει το αποτέλεσμα. Και παρότι η λέξη «δεσμός» σημαίνει ένωση, ο Γόρδιος δεσμός πέρασε στην Ιστορία ως κάτι που έπρεπε να διαλυθεί για να αρχίσει κάτι καινούριο.