Γιατί ο Νίκος Καζαντζάκης δεν κέρδισε ποτέ το Νόμπελ Λογοτεχνίας;
Το άγνωστο παρασκήνιο πίσω από τις εννέα υποψηφιότητες
Ο Νίκος Καζαντζάκης δεν ήταν απλώς ένα όνομα που προτάθηκε κάποτε για το Νόμπελ. Ήταν σταθερός υποψήφιος επί σχεδόν μία δεκαετία. Το επίσημο αρχείο καταγράφει 14 προτάσεις σε εννέα διαφορετικές χρονιές: το 1947 και κάθε χρόνο από το 1950 έως το 1957. Τον στήριξαν Έλληνες λογοτέχνες, πανεπιστημιακοί από την Ευρώπη, η Ένωση Νορβηγών Συγγραφέων και ακόμη και μέλος της Σουηδικής Ακαδημίας.
Οι υποψηφιότητες και ο πόλεμος από την Ελλάδα
Η πρώτη υποψηφιότητα έγινε μαζί με τον Άγγελο Σικελιανό. Αργότερα ο Καζαντζάκης προτάθηκε μόνος του, καθώς τα έργα του μεταφράζονταν και αποκτούσαν αναγνώστες στη Σουηδία, στη Νορβηγία, στη Γαλλία και στη Γερμανία. Σημαντικό ρόλο είχε ο Σουηδός ελληνιστής Μπέργε Κνες, ο οποίος μετέφρασε τον «Ζορμπά», τον «Τελευταίο Πειρασμό», τον «Καπετάν Μιχάλη» και άλλα βιβλία του.
Την ίδια ώρα, μέσα στην Ελλάδα ο συγγραφέας είχε ισχυρούς αντιπάλους. Το 1945 απέτυχε για δύο ψήφους να εκλεγεί στην Ακαδημία Αθηνών. Είχε ήδη αναπτύξει πολιτική δράση, είχε ιδρύσει τη Σοσιαλιστική Εργατική Ένωση και είχε υπηρετήσει για μικρό διάστημα ως υπουργός άνευ χαρτοφυλακίου στην κυβέρνηση του Θεμιστοκλή Σοφούλη. Ανήκε στη μη κομμουνιστική Αριστερά, όμως στην Ελλάδα του Εμφυλίου και του Ψυχρού Πολέμου αυτό αρκούσε για να χαρακτηρίζεται «κομμουνιστής».
Το παρασκήνιο έφτασε μέχρι τη Στοκχόλμη. Σε επιστολές του προς τον Γιώργο Θεοτοκά, ο Κνες έγραφε ότι ο ακαδημαϊκός Σπύρος Μελάς είχε επισκεφθεί μέλη της Σουηδικής Ακαδημίας και είχε παρουσιάσει τον Καζαντζάκη και τον Σικελιανό ως πρόσωπα που βρίσκονταν σε δυσμένεια στην πατρίδα τους λόγω των πολιτικών τους ιδεών.
Ο ίδιος ο Καζαντζάκης, σε επιστολή του προς τον Παντελή Πρεβελάκη τον Δεκέμβριο του 1953, ανέφερε ότι η Σουηδική Ακαδημία δεχόταν επιστολές Ελλήνων εναντίον του. Έγραφε ακόμη ότι εκπρόσωπος του ελληνικού πνευματικού κόσμου τον είχε χαρακτηρίσει κομμουνιστή που διαφθείρει τη νεολαία και είχε υποστηρίξει ότι μια βράβευσή του θα ταπείνωνε την Ελλάδα.
Η σύγκρουση με την Εκκλησία και η τελική αναμέτρηση με τον Καμύ
Το πολιτικό βάρος συνδυάστηκε με τη σύγκρουση του Καζαντζάκη με εκκλησιαστικούς κύκλους. Η «Ασκητική», ο «Καπετάν Μιχάλης» και κυρίως «Ο Τελευταίος Πειρασμός» θεωρήθηκαν προσβλητικά για τη χριστιανική πίστη. Στις αρχές της δεκαετίας του 1950 τέθηκε ακόμη και ζήτημα αφορισμού του, χωρίς τελικά να πραγματοποιηθεί. Το Βατικανό πρόσθεσε τον «Τελευταίο Πειρασμό» στον Κατάλογο Απαγορευμένων Βιβλίων.
Για τη Σουηδική Ακαδημία, ο Καζαντζάκης ήταν μια μεγάλη αλλά δύσκολη περίπτωση. Το έργο του ένωνε μυθιστόρημα, ποίηση, φιλοσοφία, θρησκευτική αγωνία και πολιτική σκέψη. Ακόμη και ο Κνες, πριν τον γνωρίσει καλύτερα, θεωρούσε ότι εκτιμούνταν περισσότερο ως στοχαστής παρά ως καθαρά λογοτεχνικός συγγραφέας. Αργότερα έγινε ένας από τους πιο θερμούς υποστηρικτές του.
Κάθε χρονιά, πάντως, ο ανταγωνισμός ήταν πολύ ισχυρός. Στην περίοδο των υποψηφιοτήτων του βραβεύτηκαν ο Αντρέ Ζιντ, ο Μπέρτραντ Ράσελ, ο Φρανσουά Μοριάκ, ο Ουίνστον Τσόρτσιλ, ο Έρνεστ Χέμινγουεϊ, ο Χάλντορ Λάξνες και ο Χουάν Ραμόν Χιμένεθ. Το 1957 το Νόμπελ δόθηκε στον Αλμπέρ Καμύ, ο οποίος ήταν μόλις 44 ετών.
Η γνωστότερη εκδοχή αναφέρει ότι ο Καζαντζάκης έχασε το βραβείο από τον Καμύ για μία ψήφο. Μετά τον θάνατο του Έλληνα συγγραφέα, ο Καμύ έγραψε στην Ελένη Καζαντζάκη ότι ο Νίκος άξιζε τη διάκριση πολύ περισσότερο από τον ίδιο.
Ο Καζαντζάκης πέθανε στις 26 Οκτωβρίου 1957, λίγες ημέρες μετά τη βράβευση του Καμύ. Ο θάνατός του έβαλε τέλος σε μια πορεία υποψηφιοτήτων που είχε αρχίσει δέκα χρόνια νωρίτερα, την ώρα που η διεθνής παρουσία των βιβλίων του γινόταν όλο και μεγαλύτερη.
