HMS Terror: Το χαμένο πλοίο που βρέθηκε χάρη στη μνήμη ενός Ινουίτ κυνηγού

Το HMS Terror, ένα από τα δύο πλοία της μοιραίας αποστολής του σερ Τζον Φράνκλιν στην Αρκτική, βρέθηκε το 2016 στον κόλπο Terror Bay, έπειτα από 171 χρόνια μυστηρίου, αναζητήσεων και λανθασμένων υποθέσεων. Το πιο εντυπωσιακό δεν ήταν μόνο ότι το ναυάγιο εντοπίστηκε σχεδόν άθικτο, αλλά ότι το αποφασιστικό στοιχείο δεν ήρθε από κάποιο υπερσύγχρονο μηχάνημα. Ήρθε από τη μνήμη του Ινουίτ κυνηγού Sammy Kogvik, που θυμήθηκε πως χρόνια πριν είχε δει κάτι σαν κατάρτι να εξέχει από τον πάγο στον κόλπο.

Η ανακάλυψη είχε τεράστια σημασία γιατί η υπόθεση Φράνκλιν ήταν ένα από τα μεγαλύτερα ναυτικά αινίγματα του 19ου αιώνα. Τα πλοία HMS Erebus και HMS Terror είχαν ξεκινήσει το 1845 από την Αγγλία με στόχο να βρουν το Βορειοδυτικό Πέρασμα, τη θαλάσσια διαδρομή που θα ένωνε τον Ατλαντικό με τον Ειρηνικό μέσα από την παγωμένη καναδική Αρκτική. Η αποστολή έφυγε με 134 άνδρες και, μετά την αποχώρηση ορισμένων στη Γροιλανδία, συνέχισε με 129. Κανείς δεν επέστρεψε.

Πώς χάθηκε το πλοίο-φάντασμα της αποστολής Φράνκλιν

Το HMS Terror δεν ήταν ένα απλό ιστιοφόρο. Είχε κατασκευαστεί ως πολεμικό βομβαρδιστικό πλοίο το 1813 και αργότερα μετατράπηκε σε πλοίο πολικής εξερεύνησης. Η βαριά κατασκευή του, η ενίσχυση με ξύλο και σίδερο, η προσθήκη ατμομηχανής και η ειδική θέρμανση για τα καταλύματα έδειχναν πόσο σοβαρά είχε προετοιμαστεί η αποστολή. Για τα ευρωπαϊκά δεδομένα της εποχής, τα δύο πλοία θεωρούνταν εξοπλισμένα με την τελευταία λέξη της τεχνολογίας.

Κι όμως, η Αρκτική αποδείχθηκε πιο δυνατή από τα πλοία και την αυτοπεποίθηση της Βρετανικής Αυτοκρατορίας. Τα Erebus και Terror εγκλωβίστηκαν στους πάγους κοντά στο King William Island τον Σεπτέμβριο του 1846. Σύμφωνα με το σημείωμα που άφησαν ο Francis Crozier και ο James Fitzjames, ο Φράνκλιν πέθανε τον Ιούνιο του 1847 και οι επιζώντες εγκατέλειψαν τα πλοία στις 22 Απριλίου 1848, προσπαθώντας να κινηθούν προς τα νότια.

Για δεκαετίες, το μυστήριο τροφοδότησε αποστολές διάσωσης, χάρτες, θεωρίες και σκοτεινές αφηγήσεις. Οι Ινουίτ της περιοχής είχαν μεταφέρει από γενιά σε γενιά ιστορίες για άνδρες που περπατούσαν εξαντλημένοι στον πάγο, για αντικείμενα που είχαν μαζευτεί από πλοία και για ναυάγια κοντά στις ακτές. Για πολύ καιρό, όμως, η ευρωπαϊκή έρευνα δεν αξιοποίησε όσο έπρεπε αυτή τη γνώση. Εκεί βρισκόταν και το μεγάλο λάθος.

Η μαρτυρία του Sammy Kogvik που άλλαξε την έρευνα

Η κρίσιμη στροφή ήρθε στις 3 Σεπτεμβρίου 2016. Το ερευνητικό σκάφος Martin Bergmann της Arctic Research Foundation πήγαινε από το Gjoa Haven προς τη βόρεια περιοχή αναζήτησης, όταν άλλαξε πορεία προς το Terror Bay. Η αλλαγή έγινε επειδή ο Sammy Kogvik, που βρισκόταν στο πλήρωμα, ανέφερε ότι σε παλιότερο κυνηγετικό ταξίδι είχε δει ένα μεγάλο ξύλινο κομμάτι να βγαίνει μέσα από τον πάγο. Δεν είχε φωτογραφία, δεν είχε επίσημη απόδειξη. Είχε όμως μια καθαρή ανάμνηση και μια τοπική γνώση που ταίριαζε με παλιότερες αφηγήσεις κατοίκων του Gjoa Haven.

Οι ερευνητές έριξαν σόναρ στο νερό και η εικόνα που εμφανίστηκε ήταν συγκλονιστική. Στον βυθό του κόλπου βρισκόταν ένα τρίστηλο πλοίο, όρθιο, σε εντυπωσιακά καλή κατάσταση, σχεδόν 100 χιλιόμετρα μακριά από το σημείο όπου έψαχναν οι βασικές ομάδες. Μετά την αρχική ανακάλυψη, τηλεχειριζόμενο υποβρύχιο όχημα κατέγραψε εικόνες από χώρους του πλοίου, όπως καμπίνες πληρώματος, χώρο φαγητού και αποθήκη τροφίμων.

Η Parks Canada επιβεβαίωσε στις 18 Σεπτεμβρίου 2016 ότι το ναυάγιο ήταν πράγματι το HMS Terror. Η ταυτοποίηση δεν έγινε βιαστικά. Οι αρχαιολόγοι συνέκριναν εικόνες του ναυαγίου με σχέδια του 19ου αιώνα και αναγνώρισαν στοιχεία που ταίριαζαν με πλοίο της αποστολής Φράνκλιν, όπως το διπλό τιμόνι και οι σιδερένιες ενισχύσεις στην πλώρη.

Τι μπορεί ακόμη να κρύβει το HMS Terror

Το HMS Terror ξεχώρισε αμέσως για την κατάσταση διατήρησής του. Βρισκόταν σε προστατευμένο κόλπο, σε βάθος περίπου 24 μέτρων, με σχετικά ήρεμα νερά. Αρκετά παράθυρα και ανοίγματα φαίνεται πως ήταν κλειστά, ενώ σε ορισμένα σημεία σώζονταν ακόμη τζάμια. Για τους αρχαιολόγους, αυτή η εικόνα γεννά ερωτήματα. Πώς έφτασε εκεί το πλοίο; Το χειρίστηκε ξανά μέρος του πληρώματος μετά την αρχική εγκατάλειψη; Προσπάθησαν κάποιοι να το σώσουν ή να το οδηγήσουν σε ασφαλέστερα νερά;

Η ανακάλυψη δεν έκλεισε την υπόθεση. Αντίθετα, την άνοιξε ξανά. Το σημείο όπου βρέθηκε το Terror δεν συμφωνούσε πλήρως με την παλιά εικόνα για την τελευταία πορεία της αποστολής. Αυτό σημαίνει ότι οι τελευταίες ημέρες ή εβδομάδες των ανδρών ίσως ήταν πιο σύνθετες από όσο πίστευαν οι ιστορικοί. Το πλοίο μπορεί να κρατά ακόμη απαντήσεις μέσα στις καμπίνες, στα αντικείμενα, στα έγγραφα που ίσως σώθηκαν, στη λάσπη που σκέπασε τον χρόνο.