Το διαβατήριο που έσωσε χιλιάδες ζωές χωρίς να ανήκει σε καμία χώρα

Δεν είχε σημαία. Δεν ανήκε σε κανένα κράτος. Δεν σου έδινε το δικαίωμα να ψηφίζεις ή να διεκδικείς. Αλλά σου έδινε κάτι πιο πολύτιμο: το δικαίωμα να ζεις. Ήταν ένα χαρτί που έλεγε «ανήκεις». Ακόμα κι αν δεν ανήκες πουθενά.

Το ονόμασαν «Διαβατήριο Νάνσεν». Και ήταν μια επανάσταση χωρίς στρατούς. Μια πράξη ανθρωπιάς που έσωσε δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους από τον αφανισμό. Ένα έγγραφο που δινόταν όχι από κράτη, αλλά από μια ιδέα: πως όλοι οι άνθρωποι έχουν δικαίωμα να υπάρχουν.

Πίσω του ήταν ο Νορβηγός εξερευνητής και διπλωμάτης Φρίντγιοφ Νάνσεν. Δεν ήταν πολιτικός, δεν ήταν στρατηγός. Ήταν ένας άνθρωπος που είχε δει τι σημαίνει προσφυγιά, πείνα, αορατότητα. Μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, εκατομμύρια πρόσφυγες βρέθηκαν χωρίς εθνικότητα, χωρίς χαρτιά, χωρίς ταυτότητα.

Οι Ρώσοι που εγκατέλειψαν τη χώρα τους μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση. Οι Αρμένιοι που επέζησαν από τη Γενοκτονία. Οι Ασσύριοι, οι Έλληνες, οι Κούρδοι, οι Λευκορώσοι. Άνθρωποι που κανένα κράτος δεν ήθελε να αναγνωρίσει.

Ο Νάνσεν έπεισε την Κοινωνία των Εθνών να τους αναγνωρίσει. Όχι σαν πολίτες κάποιου κράτους. Αλλά σαν ανθρώπους που χρειάζονταν ένα χαρτί για να περάσουν σύνορα. Ένα χαρτί που να λέει: «Αυτός ο άνθρωπος υπάρχει». Και ας μην έχει χώρα.

Το διαβατήριο αυτό δεν ήταν όμορφο. Ήταν λιτό, σχεδόν πρόχειρο. Αλλά πάνω του έγραφε μια νέα ιδέα: ότι η ανθρωπιά είναι υπεράνω εθνικοτήτων. Ότι ένας πρόσφυγας έχει δικαίωμα να ζει, να εργάζεται, να ταξιδεύει.

Κάποιοι το έβλεπαν με δυσπιστία. Άλλοι με υποψία. Όμως κράτη όπως η Γαλλία, το Βέλγιο, η Ολλανδία, ακόμα και η Ελλάδα, δέχτηκαν να το αναγνωρίσουν. Έτσι, δεκάδες χιλιάδες πρόσφυγες απέκτησαν ξανά υπόσταση. Ένα όνομα. Μια σελίδα με σφραγίδες. Μια ευκαιρία.

Ένας από αυτούς που το κράτησαν στα χέρια τους ήταν ο διάσημος ζωγράφος Μαρκ Σαγκάλ. Άλλος ήταν ο Ιγκόρ Στραβίνσκι. Ήταν καλλιτέχνες, καθημερινοί άνθρωποι, μητέρες με παιδιά, υπέργηροι με ό,τι είχαν προλάβει να σώσουν μέσα σ’ ένα μαντήλι.

Το διαβατήριο Νάνσεν σταμάτησε να εκδίδεται μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ξεχάστηκε. Όμως η ιδέα του ζει. Κάθε φορά που ένας πρόσφυγας παίρνει ένα έγγραφο προσωρινής προστασίας, κάθε φορά που μια χώρα αναγνωρίζει τη ζωή αντί για τη γραφειοκρατία, ένα κομμάτι του Νάνσεν επιβιώνει.

Για όλα αυτά, ο Νάνσεν τιμήθηκε με Νόμπελ Ειρήνης. Όχι γιατί έκανε μια ανακάλυψη. Αλλά γιατί έδωσε πίσω σε ανθρώπους αυτό που είχαν χάσει: το δικαίωμα να έχουν χαρτιά. Και μαζί, το δικαίωμα να ελπίζουν.