Δημογραφικό: Τι θα συμβεί στην Ελλάδα έως το 2040 αν συνεχιστεί η μείωση των γεννήσεων

Η Ελλάδα έχει ήδη μπει σε μια περίοδο όπου γεννιούνται πολύ λιγότερα παιδιά από όσα πριν από δεκαπέντε ή είκοσι χρόνια. Το 2024 καταγράφηκαν περίπου 68.000 γεννήσεις, ενώ οι θάνατοι ήταν σχεδόν διπλάσιοι. Από το 2009 έως το 2024 οι γεννήσεις μειώθηκαν κατά περίπου 42% και σε έξι νομούς της ηπειρωτικής χώρας η πτώση ξεπέρασε το 50%. Αν αυτή η πορεία συνεχιστεί, μέχρι το 2040 η Ελλάδα θα έχει λιγότερους νέους, λιγότερους εργαζόμενους και πολύ περισσότερους ηλικιωμένους σε σχέση με σήμερα. Το πρόβλημα δεν θα είναι μόνο πόσοι θα είμαστε, αλλά ποιες ηλικίες θα λείπουν περισσότερο.

Λιγότερα παιδιά σημαίνουν λιγότερα σχολεία

Το πρώτο που θα αλλάξει είναι τα σχολεία. Όταν σε μια περιοχή γεννιούνται τα μισά παιδιά από όσα γεννιούνταν πριν από δεκαπέντε χρόνια, λίγα χρόνια αργότερα υπάρχουν και πολύ λιγότεροι μαθητές. Σε μικρές πόλεις και χωριά αυτό σημαίνει λιγότερα τμήματα, συγχωνεύσεις σχολείων και μεγαλύτερες αποστάσεις για τα παιδιά. Το αποτέλεσμα δεν σταματά στην εκπαίδευση. Μια οικογένεια με μικρά παιδιά δυσκολεύεται να μείνει σε έναν τόπο όπου δεν υπάρχουν σχολείο, παιδικός σταθμός, γιατρός ή βασικές υπηρεσίες. Έτσι η μείωση του πληθυσμού μπορεί να επιταχυνθεί, ειδικά σε ορεινές και απομακρυσμένες περιοχές.

Το δεύτερο μεγάλο ζήτημα θα είναι η εργασία. Οι νέοι που θα μπουν στην αγορά εργασίας τα επόμενα χρόνια είναι ήδη γεννημένοι και είναι λιγότεροι. Την ίδια ώρα, μεγάλα τμήματα του σημερινού εργατικού δυναμικού θα πλησιάζουν στη σύνταξη. Αυτό σημαίνει ότι αρκετές επιχειρήσεις θα δυσκολεύονται περισσότερο να βρουν προσωπικό. Το πρόβλημα μπορεί να γίνει ιδιαίτερα έντονο σε τουρισμό, κατασκευές, τεχνικά επαγγέλματα, υγεία και φροντίδα ηλικιωμένων. Ακόμη και μια σημαντική αύξηση των γεννήσεων από σήμερα δεν θα λύσει αυτό το κομμάτι γρήγορα, γιατί ένα παιδί που γεννιέται το 2026 θα χρειαστεί περίπου είκοσι χρόνια για να μπει στην αγορά εργασίας.

Λιγότεροι εργαζόμενοι, μεγαλύτερες ανάγκες σε υγεία και συντάξεις

Η γήρανση θα πιέσει και το ασφαλιστικό σύστημα, αλλά όχι με τον απλοϊκό τρόπο που συχνά παρουσιάζεται. Δεν σημαίνει ότι ξαφνικά δεν θα υπάρχουν συντάξεις. Σημαίνει ότι θα υπάρχουν αναλογικά λιγότεροι εργαζόμενοι για περισσότερους συνταξιούχους και περισσότερους ανθρώπους που θα χρειάζονται υπηρεσίες υγείας και φροντίδας. Αν η παραγωγικότητα της οικονομίας δεν αυξηθεί, η πίεση θα μεταφερθεί σε φόρους, εισφορές και δημόσιες δαπάνες. Παράλληλα, το σύστημα υγείας θα χρειαστεί περισσότερους γιατρούς, νοσηλευτές, μονάδες αποκατάστασης και υπηρεσίες φροντίδας στο σπίτι, επειδή οι ηλικιωμένοι θα αποτελούν μεγαλύτερο κομμάτι του πληθυσμού.

Η μεγαλύτερη διαφορά, όμως, είναι πιθανό να φανεί ανάμεσα στις περιοχές της χώρας. Αθήνα, Θεσσαλονίκη, μεγάλα αστικά κέντρα και ορισμένα νησιά μπορούν να προσελκύουν νέους για δουλειά και σπουδές. Αντίθετα, νομοί που ήδη χάνουν κατοίκους και γεννήσεις κινδυνεύουν να μπουν σε μόνιμη πορεία συρρίκνωσης. Εκεί δεν θα μειωθούν μόνο οι κάτοικοι. Θα μειωθούν τα καταστήματα, οι υπηρεσίες, οι επαγγελματίες, οι μαθητές και τελικά οι λόγοι που έχει ένας νέος άνθρωπος για να μείνει. Μέχρι το 2040 μπορεί να υπάρχουν περιοχές με αρκετή οικονομική δραστηριότητα και άλλες όπου η καθημερινή λειτουργία μιας μικρής πόλης θα γίνεται όλο και πιο δύσκολη.

Το δημογραφικό δεν λύνεται μόνο με επιδόματα

Γι’ αυτό το δημογραφικό δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί μόνο με επιδόματα γέννησης. Για ένα ζευγάρι, η απόφαση για παιδί συνδέεται με το αν μπορεί να πληρώσει σπίτι, αν έχει σταθερή δουλειά, αν βρίσκει παιδικό σταθμό, αν οι γονείς μπορούν να συνδυάσουν εργασία και οικογένεια και αν νιώθουν ότι μπορούν να αντέξουν οικονομικά ένα δεύτερο ή τρίτο παιδί. Χρειάζεται επίσης να επιστρέψουν περισσότεροι Έλληνες που έφυγαν στο εξωτερικό, να αξιοποιηθούν καλύτερα όσοι ήδη βρίσκονται σε παραγωγική ηλικία και να καλυφθούν οργανωμένα οι ελλείψεις εργαζομένων που θα εμφανίζονται. Χωρίς αυτές τις κινήσεις, η μείωση των γεννήσεων θα μετατρέπεται σταδιακά σε πρόβλημα εργασίας, υπηρεσιών και οικονομικής ανάπτυξης.

Αν η σημερινή πορεία δεν αλλάξει, η Ελλάδα του 2040 θα είναι μια χώρα με αισθητά λιγότερα παιδιά, λιγότερους ανθρώπους σε ηλικία εργασίας και περισσότερους ηλικιωμένους. Δεν πρόκειται για σενάριο καταστροφής. Είναι μια εξέλιξη που ήδη φαίνεται στους αριθμούς και μπορεί να γίνει πολύ πιο έντονη μέσα στα επόμενα δεκαπέντε χρόνια. Το κρίσιμο είναι ότι οι αποφάσεις που θα ληφθούν τώρα θα καθορίσουν αν αυτή η αλλαγή θα γίνει διαχειρίσιμη ή αν αρκετές περιοχές της χώρας θα βρεθούν τότε να ψάχνουν εργαζόμενους, μαθητές και νέες οικογένειες που απλώς δεν θα υπάρχουν σε αρκετούς αριθμούς