Ήξερες τι σημαίνει το Στάν στο Πακιστάν, το Αφγανιστάν, το Τατζικιστάν και στις άλλες χώρες;
Το στάν κουβαλά μια ολόκληρη γεωγραφία ταυτότητας, λαών, φυλών, αυτοκρατοριών και μνήμης.
Πόσες φορές ακούσαμε τα ονόματα Πακιστάν, Αφγανιστάν, Τατζικιστάν, Καζακστάν, Ουζμπεκιστάν, Τουρκμενιστάν, Κιργιστάν, χωρίς ποτέ να σταθούμε σε εκείνη τη μικρή κατάληξη που τα ενώνει όλα; Εκείνο το -στάν που για τον δυτικό νου μοιάζει απλώς με εξωτικό ηχητικό απομεινάρι της Ασίας, στην πραγματικότητα κουβαλά μια ολόκληρη γεωγραφία ταυτότητας, λαών, φυλών, αυτοκρατοριών και μνήμης.
Το -στάν προέρχεται από την περσική λέξη stan, που σημαίνει τόπος, χώρα, γη, μέρος όπου κατοικεί ένας λαός. Δεν είναι τυχαίο στολίδι στο τέλος μιας λέξης. Είναι μια σφραγίδα καταγωγής. Είναι σαν να λέει: εδώ είναι η γη κάποιων ανθρώπων. Έτσι, το Τατζικιστάν είναι η γη των Τατζίκων, το Ουζμπεκιστάν η γη των Ουζμπέκων, το Τουρκμενιστάν η γη των Τουρκμένων, το Κιργιστάν η γη των Κιργίζιων.
Και εδώ αρχίζει η γοητεία της γλώσσας.
Το -στάν δεν σημαίνει απλώς χώρα
Στη βαθύτερη του σημασία, το -στάν δεν είναι μόνο γεωγραφικός προσδιορισμός. Είναι δεσμός. Δηλώνει έναν τόπο που δεν είναι άδειο οικόπεδο πάνω στον χάρτη, αλλά γη ταυτισμένη με ανθρώπους, μνήμη, γλώσσα, φυλή, παράδοση. Ένα έδαφος που παίρνει όνομα από εκείνους που το κατοίκησαν, το υπερασπίστηκαν, το τραγούδησαν, το πότισαν με ιδρώτα και αίμα.
Το Αφγανιστάν, για παράδειγμα, σημαίνει κυριολεκτικά γη των Αφγανών. Ιστορικά, το όνομα Αφγανός συνδέθηκε σε μεγάλο βαθμό με τους Παστούν, πριν διευρυνθεί ως πολιτικός και εθνικός όρος για το σημερινό κράτος.
Το Πακιστάν έχει ακόμα πιο ενδιαφέρουσα περίπτωση. Από τη μία, ερμηνεύεται ως γη των καθαρών, από το pak, που σημαίνει καθαρός ή αγνός, και το -stan, δηλαδή γη. Από την άλλη, το όνομα διαμορφώθηκε και ως ακρωνύμιο που παρέπεμπε σε περιοχές όπως Punjab, Afghania, Kashmir, Sindh και Baluchistan, σύμφωνα με την πολιτική σύλληψη του Choudhry Rahmat Ali το 1933.
Να λοιπόν πώς μια λέξη μπορεί να λειτουργεί ταυτόχρονα ως ποίηση, πολιτική και προπαγάνδα. Να σημαίνει γη των καθαρών, αλλά και να κρύβει μέσα της έναν χάρτη διεκδικήσεων.
Οι χώρες του -στάν
Αν θέλαμε να το πούμε απλά:
Πακιστάν: γη των καθαρών ή αγνών.
Αφγανιστάν: γη των Αφγανών.
Τατζικιστάν: γη των Τατζίκων.
Ουζμπεκιστάν: γη των Ουζμπέκων.
Τουρκμενιστάν: γη των Τουρκμένων.
Κιργιστάν: γη των Κιργίζιων.
Καζακστάν: γη των Καζάκων.
Στο Καζακστάν, η ίδια η ονομασία συνδέεται με τους Καζάκους, έναν λαό της κεντροασιατικής στέπας, ενώ η χώρα υπήρξε πρώην σοβιετική δημοκρατία πριν αποκτήσει την ανεξαρτησία της.
Και κάπως έτσι, η Ασία στήνει μπροστά μας έναν γλωσσικό αστερισμό. Δεν βλέπεις απλώς χώρες. Βλέπεις λαούς που έγιναν τοπωνύμια. Βλέπεις τη γλώσσα να γίνεται σύνορο, πατρίδα και μνήμη.
Μια περσική σφραγίδα πάνω στην Ασία
Η μεγάλη διάδοση του -στάν δεν είναι τυχαία. Η περσική γλώσσα και ο περσικός πολιτισμός άσκησαν τεράστια επιρροή σε περιοχές της Κεντρικής και Νότιας Ασίας. Η Περσία δεν υπήρξε μόνο αυτοκρατορική δύναμη, αλλά και πολιτισμικό εργαστήριο. Από εκεί πέρασαν γλώσσες, θρησκείες, εμπορικοί δρόμοι, αυλές ηγεμόνων, ποιητές, λόγιοι, κατακτητές και έμποροι.
Γι’ αυτό και το -στάν ρίζωσε σε λαούς που δεν ήταν κατ’ ανάγκη περσικοί. Πολλοί από αυτούς είναι τουρκικοί λαοί, όπως οι Ουζμπέκοι, οι Καζάκοι, οι Κιργίζιοι και οι Τουρκμένοι. Όμως η περσική γλωσσική επιρροή έδωσε το καλούπι μέσα στο οποίο μπήκαν τα ονόματά τους.
Η γλώσσα κάνει αυτό που κάνουν οι μεγάλες αυτοκρατορίες: αφήνει ίχνη ακόμα και όταν οι στρατοί έχουν χαθεί.
Υπάρχουν και άλλα -στάν που δεν είναι κράτη
Το -στάν δεν το συναντάμε μόνο σε αναγνωρισμένα κράτη. Υπάρχει και στο Κουρδιστάν, δηλαδή στη γη των Κούρδων, αν και δεν αποτελεί ανεξάρτητο κράτος. Υπάρχει στο Μπαλουχιστάν, δηλαδή στη γη των Μπαλούχων, περιοχή που απλώνεται κυρίως σε Πακιστάν, Ιράν και Αφγανιστάν. Υπάρχει στο Νταγκεστάν, όπου η λέξη συνδυάζεται με το τουρκικό dag, δηλαδή βουνό, και την περσική κατάληξη -stan, φτιάχνοντας ουσιαστικά την έννοια της χώρας των βουνών.
Προφανώς ο Στάν δεν έχει κάποια σχέση με τις χώρες αυτές, όμως πριν λίγες μέρες έβγαλε το video clip του Κράτα όποτε τώρα που έμαθες γεωγραφία χαλάρωσε και άκουσε το
