Τι σημαίνει Ελλάς;

Η λέξη Ελλάς δεν ήταν από την αρχή όνομα για όλη τη χώρα. Ξεκίνησε πολύ πιο τοπικά. Αυτό φαίνεται ήδη στην Ιλιάδα, όπου η «Ἑλλάδα» αναφέρεται μαζί με τη Φθίη, τη γη του Αχιλλέα. Εκεί οι πολεμιστές του δεν λέγονται μόνο Μυρμιδόνες ή Αχαιοί, αλλά και Ἕλληνες. Κι αυτό έχει σημασία, γιατί τότε η λέξη δεν αφορά όλους τους κατοίκους της Ελλάδας, αλλά μια πιο συγκεκριμένη ομάδα.

Αρκετούς αιώνες αργότερα, τον 5ο αιώνα π.Χ., ο Θουκυδίδης προσπαθεί να δείξει πώς αυτή η λέξη έφτασε να γίνει κοινό όνομα για όλους. Γράφει ότι η «νῦν Ἑλλὰς» δεν ήταν πάντα ενιαία και ότι το όνομα δεν το είχε από την αρχή ολόκληρη η χώρα. Όπως το παρουσιάζει, όλα συνδέονται με έναν μυθικό πρόγονο, τον Έλληνα, γιο του Δευκαλίωνα. Από τη Φθιώτιδα και μέσα από τις επαφές ανάμεσα στις πόλεις, το όνομα Ἕλληνες άρχισε να απλώνεται και τελικά έγινε κοινό.

Ο ίδιος φέρνει και τον Όμηρο ως στήριγμα αυτής της άποψης. Παρατηρεί ότι ο ποιητής δεν ονομάζει όλους τους πολεμιστές «Έλληνες», παρά μόνο εκείνους του Αχιλλέα. Για τους άλλους χρησιμοποιεί ονόματα όπως Δαναοί και Αχαιοί. Αυτό δείχνει πως η λέξη δεν είχε ακόμη πάρει τη γενική σημασία που απέκτησε αργότερα.

Υπάρχει και άλλη παράδοση, που καταγράφεται στο LSJ, το μεγάλο λεξικό της αρχαίας ελληνικής. Εκεί αναφέρεται ότι η Ελλάς μπορεί αρχικά να ήταν το όνομα μιας περιοχής γύρω από τη Δωδώνη. Αν αυτό ισχύει, τότε η λέξη ξεκίνησε ως τοπικό όνομα και μετά απλώθηκε, κάτι που ταιριάζει με τη γενική εικόνα που δίνει ο Θουκυδίδης.

Στη μορφή της λέξης, η αρχαία ελληνική έχει τον τύπο Ἑλλάς, Ἑλλάδος. Αυτό δείχνει ότι ο βασικός κορμός είναι «Ελλαδ-». Δεν είναι τυχαίο που η σημερινή λέξη Ελλάδα μοιάζει τόσο με την αρχαία αιτιατική «Ἑλλάδα», η οποία υπάρχει ήδη στον Όμηρο. Με τα χρόνια αυτός ο τύπος καθιερώθηκε στη νεότερη γλώσσα.

Χρειάζεται και μια διάκριση που συχνά μπερδεύει. Ο Ελλήσποντος δεν έχει την ίδια αρχή. Το όνομά του συνδέεται με την Έλλη, την ηρωίδα του μύθου που έπεσε στη θάλασσα εκεί. Άρα δεν πρόκειται για παραλλαγή της «Ελλάδας», αλλά για άλλη λέξη με διαφορετική ιστορία.

Η γεωγραφική και πολιτική σημασία της λέξης Ελλάς

Στα βυζαντινά χρόνια η λέξη συνεχίζει να υπάρχει. Ο Κωνσταντίνος Ζ΄ Πορφυρογέννητος μιλά για το «θέμα Ἑλλάδος», δηλαδή για μια διοικητική περιοχή της αυτοκρατορίας. Εκεί η λέξη έχει πια καθαρή γεωγραφική και πολιτική σημασία, όχι μόνο πολιτισμική.

Ως τότε η αλλαγή έχει πια ολοκληρωθεί. Από ένα τοπικό όνομα κοντά στη Φθίη, η Ελλάς γίνεται το όνομα ενός ολόκληρου κόσμου ανθρώπων με κοινή γλώσσα και κοινή ταυτότητα. Αυτό δεν έγινε μονομιάς. Πέρασε μέσα από επαφές, μετακινήσεις και αφηγήσεις που στο τέλος ενώθηκαν σε μία λέξη.