Σαν σήμερα πριν 100 χρόνια: 24 Αυγούστου 1926, η Ελλάδα σε πολιτική ανατροπή, οι πρόσφυγες σε απόγνωση και η Ευρώπη σε ανησυχία

Ακριβώς πριν από 100 χρόνια, στις 24 Αυγούστου 1926, η Ελλάδα βρισκόταν ξανά στο κέντρο μιας πολιτικής θύελλας. Το καθεστώς του Θεόδωρου Πάγκαλου είχε μόλις ανατραπεί, ο Γεώργιος Κονδύλης είχε αναδειχθεί στον νέο ισχυρό άνδρα της ημέρας και οι πολιτικοί αρχηγοί προσπαθούσαν να καταλάβουν ποια θα ήταν η επόμενη κυβέρνηση. Την ίδια ώρα, πολύ μακριά από τα πολιτικά γραφεία και τις συσκέψεις, προσφυγικές οικογένειες στο Περιστέρι έβλεπαν σπίτια να καταρρέουν από τον ισχυρό άνεμο. Η οικονομία παρέμενε εύθραυστη, το ελληνικό χρέος προς την Αγγλία βρισκόταν στις διαπραγματεύσεις, ενώ στο εξωτερικό η φασιστική Ιταλία του Μουσολίνι ενίσχυε όλο και περισσότερο τη θέση της στη Μεσόγειο.

Αυτές ήταν οι βασικές ειδήσεις που διαμόρφωναν την εικόνα της ημέρας. Μιας Ελλάδας που μόλις τέσσερα χρόνια μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή προσπαθούσε ακόμη να βρει πολιτική σταθερότητα, να στεγάσει τους πρόσφυγες, να συμμαζέψει τα οικονομικά της και να παρακολουθήσει έναν διεθνή περίγυρο που γινόταν ολοένα πιο απειλητικός.

Η πτώση του Πάγκαλου και η επόμενη ημέρα

Το σημαντικότερο γεγονός ήταν χωρίς αμφιβολία η ανατροπή του Θεόδωρου Πάγκαλου. Ο στρατηγός είχε ανέβει στην εξουσία το 1925 και είχε εγκαθιδρύσει αυταρχικό καθεστώς, περιορίζοντας την κοινοβουλευτική λειτουργία και συγκεντρώνοντας μεγάλη εξουσία στα χέρια του. Στις 22 Αυγούστου 1926, όμως, ο Γεώργιος Κονδύλης κινήθηκε εναντίον του και μέσα σε ελάχιστο χρόνο η πολιτική κατάσταση ανατράπηκε.

Στις 24 Αυγούστου, ο Πάγκαλος δεν ήταν πια κυβερνήτης αλλά κρατούμενος. Η μεταφορά του προς την Αίγινα αποτελούσε μία από τις μεγάλες ειδήσεις της ημέρας και είχε ισχυρό συμβολισμό: μέσα σε λίγες ώρες, ο άνθρωπος που μέχρι πρότινος καθόριζε την πολιτική ζωή της χώρας απομακρυνόταν από την Αθήνα, την ώρα που η νέα εξουσία προσπαθούσε να εδραιωθεί.

Το πραγματικό ερώτημα, όμως, δεν ήταν πλέον τι θα γίνει με τον Πάγκαλο. Ήταν τι θα γίνει με την Ελλάδα.

Ο Κονδύλης είχε πετύχει την ανατροπή, αλλά έπρεπε τώρα να διαμορφώσει πολιτική λύση. Οι αρχηγοί των κομμάτων πραγματοποιούσαν διαβουλεύσεις, γίνονταν επαφές στην οικία του Κωνσταντίνου Δεμερτζή και ανάμεσα στα ονόματα που εμφανίζονταν στις συζητήσεις ήταν και εκείνο του Ιωάννη Μεταξά. Η αγωνία αφορούσε το αν η χώρα θα επέστρεφε πράγματι σε κοινοβουλευτική ομαλότητα ή αν θα περνούσε απλώς από μία ακόμη στρατιωτική λύση σε κάποια άλλη.

Αυτό ήταν και το μεγάλο πρόβλημα της Ελλάδας του Μεσοπολέμου. Ο στρατός δεν στεκόταν έξω από την πολιτική ζωή αλλά αποτελούσε έναν από τους βασικούς πρωταγωνιστές της. Κυβερνήσεις, κινήματα και αντικινήματα μπορούσαν να αλλάξουν μέσα σε λίγες ημέρες τις ισορροπίες, ενώ ακόμη και η στάση συγκεκριμένων στρατιωτικών μονάδων μπορούσε να αποκτήσει άμεση πολιτική σημασία. Η αναφορά στην αντίσταση του 4ου Τάγματος εκείνες τις ημέρες δείχνει ακριβώς πόσο εύθραυστη παρέμενε η κατάσταση.

Η αγορά περίμενε να δει αν θα υπάρξει επιτέλους σταθερότητα

Η πολιτική αβεβαιότητα δεν περιοριζόταν στο κυβερνητικό παρασκήνιο. Επηρέαζε άμεσα την πραγματική οικονομία και γι' αυτό ο εμπορικός και επαγγελματικός κόσμος επιχειρούσε να αποκτήσει άμεση επαφή με τον Κονδύλη. Οι έμποροι και οι επιχειρηματίες είχαν κάθε λόγο να ανησυχούν, καθώς μια νέα περίοδος πολιτικής αστάθειας μπορούσε να επηρεάσει τις τράπεζες, τις πιστώσεις, τις εισαγωγές, το συνάλλαγμα και τελικά ολόκληρη την αγορά.

Η οικονομική κατάσταση της Ελλάδας ήταν άλλωστε ήδη δύσκολη. Η χώρα κουβαλούσε τα βάρη συνεχόμενων πολέμων, τη Μικρασιατική Καταστροφή και το τεράστιο κόστος της αποκατάστασης των προσφύγων. Παράλληλα, βρίσκονταν σε εξέλιξη διαπραγματεύσεις σχετικά με το ελληνικό χρέος προς την Αγγλία. Το θέμα δεν ήταν καθόλου δευτερεύον, καθώς η οικονομική αξιοπιστία της χώρας και η δυνατότητα εξωτερικής χρηματοδότησης εξαρτώνταν σε μεγάλο βαθμό από τη σχέση της με τις μεγάλες οικονομικές δυνάμεις της εποχής.

Γι' αυτό και η δραχμή, οι τιμές συναλλάγματος, οι μετοχές και τα χρεόγραφα αποτελούσαν κανονικό κομμάτι της καθημερινής ενημέρωσης. Ο απλός αναγνώστης του 1926 ζούσε σε μια χώρα όπου οι πολιτικές ανατροπές μπορούσαν πολύ γρήγορα να μεταφραστούν σε οικονομική ανασφάλεια. Η ανάγκη για «ομαλότητα» που εξέφραζε η αγορά δεν ήταν πολιτικό σύνθημα. Ήταν ανάγκη επιβίωσης.

Στο Περιστέρι, δέκα σπίτια κατέρρεαν και οι πρόσφυγες έμεναν ξανά χωρίς στέγη

Η πιο ισχυρή κοινωνική εικόνα της ημέρας ερχόταν από το Περιστέρι. Ισχυρός άνεμος είχε προκαλέσει μεγάλες ζημιές σε προσφυγικό συνοικισμό, με δέκα σπίτια να αναφέρονται ως κατεστραμμένα και πολλά ακόμη να βρίσκονται σε ετοιμόρροπη κατάσταση. Η εικόνα των προσφύγων που βρίσκονταν σε απόγνωση ήταν ίσως η πιο σκληρή υπενθύμιση ότι η Ελλάδα του 1926 δεν αντιμετώπιζε μόνο πολιτικά προβλήματα αλλά και μια τεράστια κοινωνική κρίση.

Είχαν περάσει μόλις τέσσερα χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή. Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι είχαν φτάσει στην Ελλάδα έχοντας χάσει τα σπίτια, τις περιουσίες και τις πατρογονικές τους εστίες. Η χώρα έπρεπε μέσα σε ελάχιστο χρονικό διάστημα να δημιουργήσει νέους συνοικισμούς και να στεγάσει έναν τεράστιο πληθυσμό, χωρίς να διαθέτει τις υποδομές και τους οικονομικούς πόρους που απαιτούσε ένα τόσο μεγάλο εγχείρημα.

Γι' αυτό και σε περιοχές όπως το Περιστέρι, η στέγαση ήταν συχνά πρόχειρη και οι συνθήκες δύσκολες. Ένα δυνατό καιρικό φαινόμενο αρκούσε για να αποκαλύψει πόσο ευάλωτες ήταν αυτές οι οικογένειες. Άνθρωποι που είχαν ήδη χάσει ένα σπίτι στη Μικρά Ασία κινδύνευαν τώρα να χάσουν και το δεύτερο, αυτή τη φορά λίγα χιλιόμετρα από το κέντρο της Αθήνας.

Η αντίθεση ήταν σκληρή. Στην Αθήνα οι πολιτικοί διαπραγματεύονταν ποιος θα κυβερνήσει. Στο Περιστέρι οικογένειες αναρωτιούνταν αν θα έχουν στέγη μέχρι το βράδυ.

Η φασιστική Ιταλία του Μουσολίνι ενίσχυε τη θέση της στη Μεσόγειο

Το μεγάλο διεθνές ζήτημα εκείνης της ημέρας ήταν η συστηματική ενίσχυση της φασιστικής Ιταλίας στη Μεσόγειο. Ο Μπενίτο Μουσολίνι βρισκόταν ήδη τέσσερα χρόνια στην εξουσία και το καθεστώς του είχε αρχίσει να αποκτά ολοένα πιο καθαρά αυταρχικά και επεκτατικά χαρακτηριστικά. Η Ιταλία επιδίωκε μεγαλύτερη επιρροή στην Αδριατική, στα Βαλκάνια και γενικότερα στην ανατολική Μεσόγειο, κάτι που για την Ελλάδα δεν μπορούσε να αντιμετωπιστεί ως μακρινή εξέλιξη.

Μόλις τρία χρόνια νωρίτερα, το 1923, ο Μουσολίνι είχε διατάξει τον βομβαρδισμό και την κατάληψη της Κέρκυρας στο πλαίσιο της ομώνυμης κρίσης. Η Αθήνα γνώριζε επομένως ότι οι ιταλικές φιλοδοξίες μπορούσαν να αποκτήσουν πολύ γρήγορα στρατιωτική διάσταση. Οι αναφορές του 1926 στην προσπάθεια της Ιταλίας να ισχυροποιήσει με «σύστημα και επιμονή» τη θέση της στη Μεσόγειο έχουν σήμερα ξεχωριστή ιστορική βαρύτητα, επειδή γνωρίζουμε την εξέλιξη που οι άνθρωποι της εποχής δεν μπορούσαν να προβλέψουν.

Δεκατέσσερα χρόνια αργότερα, το καθεστώς του Μουσολίνι θα επιτεθεί στην Ελλάδα. Στις 24 Αυγούστου 1926, όμως, αυτή η εξέλιξη δεν υπήρχε ακόμη. Υπήρχε μόνο μια ολοένα ισχυρότερη φασιστική Ιταλία, που άρχιζε να κοιτάζει όλο και πιο επιθετικά τη Μεσόγειο.

Η Τουρκία παρακολουθούσε την Αθήνα ενώ τα Βαλκάνια παρέμεναν εύφλεκτα

Η αλλαγή εξουσίας στην Ελλάδα παρακολουθούνταν στενά και από την Τουρκία. Δεν ήταν δυνατό να συμβαίνει διαφορετικά. Η Μικρασιατική Εκστρατεία είχε τελειώσει μόλις τέσσερα χρόνια νωρίτερα και η Συνθήκη της Λωζάννης είχε υπογραφεί το 1923. Η ανταλλαγή πληθυσμών, οι περιουσιακές διαφορές και οι συνέπειες του πολέμου εξακολουθούσαν να επηρεάζουν εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους και στις δύο πλευρές του Αιγαίου.

Κάθε αλλαγή κυβέρνησης στην Αθήνα μπορούσε επομένως να επηρεάσει και τις ελληνοτουρκικές σχέσεις. Η Άγκυρα είχε λόγο να θέλει να γνωρίζει ποιοι θα αναλάμβαναν τη νέα κυβέρνηση και ποια πολιτική θα ακολουθούσαν. Η πολύ πιο σταθερή προσέγγιση Ελλάδας και Τουρκίας που θα καταγραφόταν τα επόμενα χρόνια δεν ήταν τότε καθόλου δεδομένη.

Ανησυχία προκαλούσαν ταυτόχρονα και οι εξελίξεις στη Βουλγαρία. Τα Βαλκάνια του 1926 παρέμεναν γεμάτα ανοιχτές πληγές από τους Βαλκανικούς Πολέμους και τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Τα σύνορα είχαν αλλάξει, πληθυσμοί είχαν μετακινηθεί και εθνικιστικές οργανώσεις εξακολουθούσαν να δρουν. Για την Ελλάδα, επομένως, η εξωτερική πολιτική δεν ήταν μια αφηρημένη συζήτηση. Σχεδόν σε κάθε σύνορό της υπήρχε κάποιο ζήτημα που μπορούσε να αναζωπυρωθεί.

Μέσα στην πολιτική κρίση, ο κόσμος μάθαινε ότι πέθανε ο Ροδόλφος Βαλεντίνο

Μέσα σε μια ημέρα γεμάτη πολιτικές και οικονομικές ειδήσεις, υπήρχε και ένα γεγονός εντελώς διαφορετικό που είχε προκαλέσει παγκόσμια συγκίνηση. Ο Ροδόλφος Βαλεντίνο είχε πεθάνει μία ημέρα νωρίτερα, στις 23 Αυγούστου 1926, στη Νέα Υόρκη, σε ηλικία μόλις 31 ετών.

Ο Βαλεντίνο ήταν ένα από τα πρώτα πραγματικά παγκόσμια είδωλα της εποχής του κινηματογράφου. Ο βωβός κινηματογράφος είχε δημιουργήσει για πρώτη φορά αστέρες που μπορούσαν να γίνουν γνωστοί ταυτόχρονα σε πολλές χώρες, χωρίς καν να χρειάζεται μετάφραση των λόγων τους. Η εικόνα του «Λατίνου εραστή» είχε φτάσει και στην Ελλάδα, όπως και η είδηση του ξαφνικού θανάτου του.

Δεν ήταν η μεγαλύτερη πολιτική είδηση της ημέρας, αλλά είναι σημαντική γιατί δείχνει έναν άλλο κόσμο που γεννιόταν ταυτόχρονα με όλες τις μεγάλες πολιτικές αναταράξεις. Την εποχή που οι κυβερνήσεις ανατρέπονταν με στρατιωτικά κινήματα, η μαζική κουλτούρα δημιουργούσε ήδη τους πρώτους διεθνείς celebrities και εκατομμύρια άνθρωποι μπορούσαν να θρηνήσουν έναν άνθρωπο που δεν είχαν συναντήσει ποτέ.

Μια Ελλάδα ανάμεσα στο παλιό και στο καινούργιο

Η εικόνα της 24ης Αυγούστου 1926 συμπυκνώνει σχεδόν όλες τις αντιφάσεις της Ελλάδας του Μεσοπολέμου. Η χώρα επιχειρούσε να επιστρέψει σε πολιτική ομαλότητα, αλλά ο στρατός εξακολουθούσε να καθορίζει τις εξελίξεις. Προσπαθούσε να εκσυγχρονίσει την οικονομία της, αλλά ήταν φορτωμένη με χρέη και τεράστιες κοινωνικές ανάγκες. Η Αθήνα μεγάλωνε και δημιουργούσε νέες συνοικίες, την ώρα που χιλιάδες πρόσφυγες ζούσαν ακόμη σε επισφαλείς κατοικίες. Η Ευρώπη είχε βγει από τον Μεγάλο Πόλεμο, αλλά ήδη γεννούσε τις δυνάμεις που θα οδηγούσαν στον επόμενο.

Και αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον όταν κοιτάζει κανείς μια συγκεκριμένη ημέρα έναν αιώνα αργότερα. Οι άνθρωποι της 24ης Αυγούστου 1926 δεν γνώριζαν ποια από αυτά που διάβαζαν θα γίνονταν αργότερα κεφάλαια της Ιστορίας. Δεν γνώριζαν ότι ο Μεταξάς θα κυβερνούσε δικτατορικά δέκα χρόνια αργότερα. Δεν γνώριζαν ότι η Ιταλία του Μουσολίνι θα επιτεθεί στην Ελλάδα. Δεν γνώριζαν ότι η Ευρώπη θα βυθιστεί ξανά σε παγκόσμιο πόλεμο.

Για εκείνους ήταν απλώς μία Τρίτη.

Μια ημέρα όπου ο Πάγκαλος έφευγε από την εξουσία, ο Κονδύλης προσπαθούσε να διαμορφώσει την επόμενη κυβέρνηση, οι πρόσφυγες του Περιστερίου έψαχναν πού θα στεγαστούν και η Ελλάδα διαπραγματευόταν ακόμη μία φορά τα οικονομικά της προβλήματα.

Ακριβώς πριν από 100 χρόνια, η Ιστορία δεν έμοιαζε με Ιστορία.

Έμοιαζε απλώς με την επικαιρότητα της ημέρας.