Η παρέα που άλλαξε τον κόσμο επειδή δεν πίστευε κανέναν χωρίς απόδειξη

Το Λονδίνο του 1660 δεν ήταν ακριβώς παράδεισος για την ελεύθερη σκέψη. Η Ευρώπη κουβαλούσε ακόμη θρησκευτικούς πολέμους, πολιτικές αναταραχές και παλιές βεβαιότητες που δύσκολα αμφισβητούνταν. Μέσα σε αυτό το κλίμα, δώδεκα άνθρωποι συγκεντρώθηκαν στις 28 Νοεμβρίου στο Gresham College, μετά από διάλεξη του αστρονόμου και μελλοντικού αρχιτέκτονα Κρίστοφερ Ρεν. Η ιδέα τους ήταν απλή και για την εποχή σχεδόν επαναστατική: να συναντιούνται τακτικά, να κάνουν πειράματα και να συζητούν όσα πραγματικά παρατηρούσαν.

Ο Κάρολος Β΄ ενέκρινε το σχέδιό τους το 1660, αλλά δεν τους παραχώρησε τότε τη βασιλική χάρτα, όπως συχνά γράφεται. Η πρώτη επίσημη Royal Charter δόθηκε στις 15 Ιουλίου 1662 και ακολούθησε δεύτερη, πιο ολοκληρωμένη, το 1663. Έτσι γεννήθηκε θεσμικά η Royal Society of London for Improving Natural Knowledge.

Η φράση που έκρυβε μια επανάσταση

Το σύνθημά της ήταν «Nullius in verba». Σε ελεύθερη απόδοση: μην αποδέχεσαι κάτι μόνο επειδή το είπε ένας σπουδαίος άνθρωπος. Κοίτα τα γεγονότα, επανάλαβε το πείραμα, έλεγξε το αποτέλεσμα. Δεν ήταν απόρριψη κάθε παλιάς γνώσης. Ήταν απαίτηση να μην προστατεύεται καμία ιδέα από το κύρος εκείνου που την εξέφρασε.

Οι πρώτες συνεδριάσεις δεν έμοιαζαν με τα σημερινά επιστημονικά συνέδρια. Ο Ρόμπερτ Χουκ οργάνωνε επιδείξεις, παρατηρούσε μικροσκοπικούς οργανισμούς και συμμετείχε ακόμη και σε επικίνδυνα πειράματα με αντλίες κενού. Ο Ρόμπερτ Μπόιλ μελετούσε τον αέρα, ενώ ο γραμματέας Χένρι Όλντενμπουργκ διατηρούσε αλληλογραφία με ερευνητές από ολόκληρη την Ευρώπη.

Το 1665 κυκλοφόρησε το Philosophical Transactions, το πρώτο και μακροβιότερο επιστημονικό περιοδικό. Οι ανακαλύψεις μπορούσαν πλέον να καταγράφονται, να κυκλοφορούν και να ελέγχονται από άλλους. Αυτό το μοντέλο έγινε η μακρινή βάση της σύγχρονης επιστημονικής δημοσίευσης.

Αργότερα εντάχθηκε ο Ισαάκ Νεύτων. Η Royal Society στήριξε το Principia Mathematica, αν και τελικά ο Έντμοντ Χάλεϊ χρειάστηκε να χρηματοδοτήσει μεγάλο μέρος της έκδοσης από την τσέπη του. Ο Νεύτων έγινε πρόεδρος το 1703 και παρέμεινε μέχρι τον θάνατό του.

Δεν ήταν ένας τέλειος θεσμός. Για αιώνες παρέμεινε ανδρικό και κοινωνικά κλειστό κλαμπ. Οι πρώτες γυναίκες εξελέγησαν μόλις το 1945. Παραμένει, όμως, η αρχαιότερη επιστημονική ακαδημία με αδιάκοπη λειτουργία — όχι γενικά το αρχαιότερο επιστημονικό ίδρυμα του κόσμου. Και η σημαντικότερη κληρονομιά της δεν είναι τα διάσημα ονόματα. Είναι η ιδέα ότι ακόμη και ο βασιλιάς μπορεί να δώσει τη χάρτα, αλλά την αλήθεια πρέπει να τη δώσει το πείραμα.