Ο πρώτος πρωθυπουργός του σύγχρονου κόσμου

Ο Ρόμπερτ Γουόλπολ ήταν ο πρώτος άνθρωπος που κυβέρνησε με τρόπο που θυμίζει καθαρά τον σημερινό πρωθυπουργό. Στη Μεγάλη Βρετανία του 18ου αιώνα, τότε που ο βασιλιάς κρατούσε ακόμη τεράστια δύναμη και το υπουργικό σύστημα δεν είχε τη μορφή που ξέρουμε σήμερα, ο Γουόλπολ έγινε ο άνθρωπος που μάζεψε στα χέρια του τον πραγματικό έλεγχο της κυβέρνησης. Γι’ αυτό θεωρείται ο πρώτος πρωθυπουργός του σύγχρονου κόσμου.

Γεννήθηκε στις 26 Αυγούστου 1676 στο Houghton Hall του Νόρφολκ, σε οικογένεια γαιοκτημόνων. Δεν ξεκίνησε από χαμηλά ούτε είχε κάποια ρομαντική διαδρομή. Ήταν παιδί εύπορης επαρχιακής οικογένειας, πέρασε από το Eton και το Cambridge, αλλά η ζωή του άλλαξε νωρίς όταν πέθανε ο μεγαλύτερος αδελφός του και χρειάστηκε να επιστρέψει για να αναλάβει το βάρος της οικογένειας. Αυτό τον έδεσε ακόμη περισσότερο με τον κόσμο της γης, των τοπικών συμφερόντων και των πελατειακών σχέσεων, που τότε ήταν η βάση κάθε πολιτικής πορείας.

Μπήκε στη Βουλή των Κοινοτήτων το 1701 και από εκεί ξεκίνησε μια διαδρομή που δεν ήταν καθόλου εύκολη. Ανήκε στους Whigs, την πολιτική δύναμη που κυριάρχησε μετά την άνοδο του οίκου του Αννόβερου στον θρόνο. Ο Γουόλπολ δεν έδινε από την αρχή την εικόνα μεγάλου θεωρητικού ή οραματιστή. Το δυνατό του σημείο ήταν αλλού. Καταλάβαινε πολύ καλά πώς δουλεύει η εξουσία. Ήξερε πότε να πιέσει, πότε να περιμένει, πότε να συμβιβάσει και πώς να κρατά διαφορετικούς ανθρώπους στην ίδια γραμμή χωρίς να διαλύεται το σύστημα.

Πριν γίνει ο πιο ισχυρός άνθρωπος στο Λονδίνο, πέρασε και από ταπεινώσεις. Έχασε αξιώματα, χτυπήθηκε από τους αντιπάλους του και για λίγο βρέθηκε ακόμη και στη φυλακή του Πύργου του Λονδίνου. Δεν λύγισε. Εκεί φαίνεται καλά τι είδους πολιτικός ήταν. Δεν ανέβηκε μόνο επειδή τον βοήθησαν οι συγκυρίες. Ανέβηκε επειδή είχε αντοχή, μνήμη, δίκτυο και υπομονή.

Η μεγάλη στροφή ήρθε μετά το σκάσιμο της South Sea Bubble το 1720. Ήταν μια τεράστια οικονομική φούσκα που διέλυσε περιουσίες, κλόνισε την εμπιστοσύνη στο κράτος και άφησε πίσω της πανικό, χρέη και πολιτικό φόβο. Μέσα σε αυτό το χάος, ο Γουόλπολ βγήκε μπροστά ως ο άνθρωπος που μπορούσε να σταθεροποιήσει την κατάσταση. Δεν είχε φτιάξει το πρόβλημα. Ήταν όμως εκείνος που έδειξε ότι μπορούσε να το μαζέψει. Και σε τέτοιες στιγμές ξεχωρίζουν όσοι παίρνουν πραγματικά την εξουσία στα χέρια τους.

Πώς ο Γουόλπολ συγκέντρωσε την πραγματική εξουσία

Το 1721 ανέλαβε First Lord of the Treasury, Chancellor of the Exchequer και ηγέτης της Βουλής των Κοινοτήτων. Αυτοί ήταν οι επίσημοι τίτλοι του, όχι πρωθυπουργός. Εκεί είναι και η λεπτομέρεια που κάνει την ιστορία πιο ενδιαφέρουσα. Ο τίτλος Prime Minister δεν είχε τότε την καθαρή σημασία που έχει σήμερα. Συχνά μάλιστα λεγόταν υποτιμητικά, σαν να κατηγορούσαν κάποιον ότι πάει να γίνει κάτι περισσότερο από αυτό που σηκώνει το πολίτευμα. Ο ίδιος ο Γουόλπολ δεν τον δεχόταν ανοιχτά. Στην πράξη όμως αυτό ήταν.

Κρατούσε το θησαυροφυλάκιο, έλεγχε την κοινοβουλευτική πλειοψηφία, είχε την εμπιστοσύνη πρώτα του Γεωργίου Α και μετά του Γεωργίου Β, καθόριζε τη γραμμή της κυβέρνησης και κρατούσε σταθερότητα σε μια εποχή γεμάτη ίντριγκα. Εκεί είναι όλο το κλειδί. Πρωθυπουργός δεν είναι μόνο αυτός που γράφει μια ταμπέλα. Είναι αυτός που συγκεντρώνει τον πραγματικό συντονισμό της εξουσίας. Και ο Γουόλπολ ήταν ο πρώτος που το έκανε τόσο καθαρά και για τόσο μεγάλο διάστημα.

Έμεινε στην κορυφή μέχρι το 1742, δηλαδή πάνω από είκοσι χρόνια. Κανείς Βρετανός πρωθυπουργός δεν έμεινε περισσότερο. Αυτό από μόνο του λέει πολλά. Δεν μιλάμε για κάποιον που πέρασε απλώς από την εξουσία. Μιλάμε για άνθρωπο που έδωσε σχήμα στον τρόπο με τον οποίο ασκείται η εξουσία.

Το μεγάλο πολιτικό του ένστικτο ήταν η σταθερότητα. Μετά από μια χώρα πληγωμένη από οικονομική κρίση, φόβο και κομματικό μίσος, ο Γουόλπολ πόνταρε στην ηρεμία. Προτίμησε σχετική ειρήνη αντί για μεγάλες εξωτερικές περιπέτειες, προσπάθησε να στηρίξει την εμπιστοσύνη προς το κράτος και δούλεψε ώστε η κυβέρνηση να μη διαλύεται κάθε λίγους μήνες. Δεν ήταν άνθρωπος του πολέμου. Ήταν άνθρωπος που ήξερε πώς να κρατήσει το σύστημα όρθιο.

Φυσικά δεν ήταν άγιος. Το σύστημά του στηρίχθηκε σε πατρωνία, σε διορισμούς, σε πολιτικά ανταλλάγματα και σε συνεχή διαχείριση ανθρώπων, ψήφων και συμφερόντων. Πολλοί αντίπαλοί του τον κατηγορούσαν ότι κυβερνούσε μέσα από δίκτυα εύνοιας και εξαγοράς στήριξης. Σε μεγάλο βαθμό αυτό ίσχυε. Ήταν όμως και ο τρόπος με τον οποίο δούλευε τότε το βρετανικό σύστημα. Ο Γουόλπολ δεν το εφηύρε. Απλώς το χρησιμοποίησε καλύτερα από όλους.

Ένα ακόμη μέρος της κληρονομιάς του είναι το 10 Downing Street. Δεν ήταν ο πρώτος που πήγε εκεί με τον σημερινό συμβολισμό, αλλά ήταν ο άνθρωπος που συνέδεσε το κτίριο με το αξίωμα του First Lord of the Treasury, δηλαδή με το κέντρο της κυβέρνησης. Έτσι άφησε πίσω του και ένα πολύ ορατό σύμβολο της νέας πολιτικής πραγματικότητας που διαμορφωνόταν.

Ο Γουόλπολ έπεσε τελικά το 1742, όταν η φθορά, οι επιθέσεις των αντιπάλων του και η πίεση από αποτυχίες στον πόλεμο άρχισαν να τον πνίγουν. Ακόμη κι έτσι, δεν έφυγε σαν αποτυχημένος. Έφυγε ως ο άνθρωπος που είχε ήδη ανοίξει τον δρόμο. Από εκεί και μετά, το βρετανικό πολίτευμα δεν γύρισε πίσω. Ο μονάρχης συνέχισε να υπάρχει, οι υπουργοί επίσης, αλλά το κέντρο βάρους είχε ήδη μετακινηθεί. Ο άνθρωπος που κρατούσε την πλειοψηφία στη Βουλή και κυβερνούσε μέσα από το υπουργικό συμβούλιο άρχισε να γίνεται το πραγματικό κέντρο της εξουσίας.