Γιατί βάζουμε κεράκια στις τούρτες γενεθλίων και μετά φυσάμε… φτύνοντας πάνω στην τούρτα;

Υπάρχουν έθιμα που τα κάνουμε τόσο μηχανικά, ώστε δεν προλαβαίνουμε ποτέ να τα κοιτάξουμε κατάματα. Και αν τα κοιτάξουμε λίγο πιο ψύχραιμα, μοιάζουν σχεδόν κωμικά. Μαζεύουμε συγγενείς και φίλους γύρω από μια τούρτα, ανάβουμε κεράκια πάνω στο γλυκό, τραγουδάμε όλοι μαζί και ύστερα καλούμε τον εορτάζοντα να πάρει βαθιά ανάσα και να φυσήξει με όλη του τη δύναμη πάνω στο φαγητό που θα φάνε οι υπόλοιποι.

Με άλλα λόγια, έχουμε μετατρέψει μια τούρτα γενεθλίων σε μικρό βωμό ευχών, πάνω στον οποίο καταλήγει ένα σύννεφο αναπνοής, σταγονιδίων και παιδικού ενθουσιασμού. Το λέμε «έθιμο», το λέμε «χαρά», το λέμε «στιγμή». Αν το έβλεπε όμως κάποιος από έναν άλλο πλανήτη, μάλλον θα αναρωτιόταν γιατί γιορτάζουμε την ηλικία μας φτύνοντας συμβολικά πάνω στην κρέμα.

Η ρίζα του εθίμου δεν ήταν φυσικά η μικροβιολογική περιπέτεια. Ήταν η φλόγα. Από τα αρχαία χρόνια, το κερί και η φωτιά είχαν κάτι τελετουργικό. Το φως μέσα στο σκοτάδι, η προστασία, η ευχή που ανεβαίνει προς τα πάνω, η μικρή λάμψη που συμβολίζει τη ζωή. Ο άνθρωπος πάντα έβλεπε στη φλόγα κάτι περισσότερο από καύση. Έβλεπε παρουσία, ελπίδα, ευλογία.

Μια γνωστή παράδοση συνδέει τα κεριά με τους αρχαίους Έλληνες, που πρόσφεραν στρογγυλά γλυκίσματα στην Άρτεμη, με αναμμένες φλόγες που θύμιζαν τη Σελήνη. Δεν ήταν φυσικά η σημερινή τούρτα γενεθλίων με σαντιγί, σοκολάτα και πλαστικά μαχαιράκια, αλλά η ιδέα είχε ήδη φυτευτεί: γλυκό, φως, τελετή, επίκληση.

Η πιο κοντινή μορφή του σημερινού εθίμου εμφανίστηκε αργότερα στη Γερμανία, στα παιδικά γενέθλια, όπου τα κεράκια πάνω στην τούρτα έγιναν σύμβολο ζωής και χρόνου. Κάθε κεράκι για κάθε χρόνο που πέρασε. Μια μικρή φλόγα για κάθε σταθμό της ζωής. Και καμιά φορά ένα επιπλέον κερί, σαν προσευχή για τον χρόνο που έρχεται.

Και έπειτα ήρθε το φύσημα. Η κορύφωση της σκηνής. Ο εορτάζων κλείνει τα μάτια, κάνει μια ευχή που δεν πρέπει να πει σε κανέναν και φυσά. Αν σβήσουν όλα τα κεράκια, η ευχή θεωρείται ότι έχει μεγαλύτερη δύναμη. Ένα μικρό μυστήριο μπροστά σε όλους, αλλά κρυμμένο μέσα στην καρδιά εκείνου που γιορτάζει.

Μόνο που η σύγχρονη εποχή, με την ψυχρή της λογική, ήρθε να μας χαλάσει λίγο τη ρομαντική εικόνα. Γιατί όταν φυσάμε, δεν βγαίνει μόνο αέρας. Βγαίνουν και μικροσκοπικά σταγονίδια από το στόμα. Άλλα φαίνονται, τα περισσότερα όχι. Και ναι, ένα μέρος από αυτά μπορεί να καταλήξει πάνω στην τούρτα. Εκεί που σε λίγο θα βάλουμε πιάτα, κουτάλια και θα μοιράσουμε κομμάτια με την αθωότητα ανθρώπων που προσποιούνται ότι δεν συνέβη τίποτα.

Και όμως, το έθιμο επιβίωσε. Γιατί τη στιγμή των γενεθλίων δεν βλέπουμε μικρόβια. Βλέπουμε πρόσωπα. Βλέπουμε παιδιά να χαμογελούν, παππούδες να χειροκροτούν, γονείς να συγκινούνται, φίλους να τραγουδούν παράφωνα και κινητά να καταγράφουν ακόμα μια οικογενειακή ανάμνηση. Το συναίσθημα νικά την αηδία. Η τελετή νικά την υγειονομική αυστηρότητα.

Η πανδημία, βέβαια, μας έκανε να ξαναδούμε αυτή τη συνήθεια με άλλο μάτι. Ξαφνικά το φύσημα πάνω στην τούρτα δεν έμοιαζε τόσο αθώο. Ο εορτάζων δεν φαινόταν μόνο σαν πρωταγωνιστής της γιορτής, αλλά και σαν μικρή ανθρώπινη αντλία σταγονιδίων πάνω από σοκολάτα και κρέμα. Και έτσι άρχισαν να εμφανίζονται εναλλακτικές: ατομικά γλυκά, ξεχωριστό μικρό κομμάτι για τα κεράκια, ειδικές βάσεις ή απλώς μια ευχή χωρίς φύσημα.

Αλλά η αλήθεια είναι ότι καμία εναλλακτική δεν έχει ακριβώς την ίδια μαγεία. Γιατί το έθιμο δεν είναι λογικό. Είναι συμβολικό. Το κερί πρέπει να ανάψει, να φωτίσει για λίγο και μετά να σβήσει από εκείνον που μεγαλώνει κατά έναν χρόνο. Σαν να παίρνει ο ίδιος μια ανάσα απέναντι στον χρόνο και να λέει: «Πέρασε κι αυτό. Πάμε παρακάτω».