Τι είχε πει ο Σωκράτης για τους φίλους και τη φιλία που έχει αξία ακόμα και σήμερα

Υπάρχουν λέξεις που τις ξοδέψαμε τόσο πολύ, ώστε σχεδόν τις αδειάσαμε από το νόημά τους. Μία από αυτές είναι η λέξη «φίλος». Τη φορτώσαμε σε επαφές κινητών, σε λίστες κοινωνικών δικτύων, σε γνωριμίες συμφέροντος, σε πρόχειρες παρέες, σε σχέσεις που κρατούν όσο κρατά και η ευκολία τους. Και κάπως έτσι φτάσαμε να έχουμε περισσότερους «φίλους» από ποτέ, αλλά λιγότερους ανθρώπους να εμπιστευθούμε όταν η ζωή στενέψει.

Ο Σωκράτης, αιώνες πριν από την εποχή των ψηφιακών γνωριμιών και της κοινωνικής βιτρίνας, είχε δει αυτό που δεν θέλει να παραδεχθεί ο σύγχρονος άνθρωπος: ότι ο φίλος δεν είναι διακοσμητικό της ευχάριστης ζωής, αλλά δοκιμασία χαρακτήρα. Δεν είναι εκείνος που απλώς κάθεται δίπλα σου όταν όλα πάνε καλά, αλλά εκείνος που φανερώνει τι αξίζεις και τι αξίζει εκείνος, την ώρα που η σχέση ζητά κόπο, αυτοκυριαρχία, αλήθεια και αμοιβαία ωφέλεια.

Πρέπει όμως πρώτα να ξεκαθαρίσουμε κάτι σοβαρό. Ο ίδιος ο Σωκράτης δεν έγραψε κανένα βιβλίο. Όσα γνωρίζουμε για τη σκέψη του προέρχονται κυρίως από μαθητές και συγχρόνους του, όπως ο Πλάτων και ο Ξενοφών, ενώ οι μελετητές μιλούν για το γνωστό «σωκρατικό πρόβλημα», δηλαδή τη δυσκολία να ξεχωρίσουμε πλήρως τον ιστορικό Σωκράτη από τις λογοτεχνικές και φιλοσοφικές απεικονίσεις του. Γι’ αυτό, όταν λέμε «τι είπε ο Σωκράτης», μιλάμε με βάση τις αρχαίες μαρτυρίες που τον παρουσιάζουν να συζητά για τη φιλία, κυρίως στον πλατωνικό Λύσι και στα Απομνημονεύματα του Ξενοφώντα.

Ο φίλος ως το πιο παραμελημένο απόκτημα του ανθρώπου

Στα Απομνημονεύματα του Ξενοφώντα, ο Σωκράτης παρουσιάζεται να επισημαίνει ένα παράδοξο που μοιάζει γραμμένο για τη δική μας εποχή. Οι άνθρωποι, λέει με νόημα ο Ξενοφών για τον Σωκράτη, κοπιάζουν για να αποκτήσουν σπίτια, χωράφια, ζώα, αντικείμενα και περιουσίες, αλλά για το μεγαλύτερο απόκτημα, τον καλό και ειλικρινή φίλο, δείχνουν την ελάχιστη φροντίδα.

Πόσο οδυνηρά σημερινό είναι αυτό. Ο άνθρωπος ασφαλίζει το αυτοκίνητό του, ελέγχει τον τραπεζικό του λογαριασμό, μετρά τις επενδύσεις του, προσέχει την εικόνα του, αλλά αφήνει τη φιλία του στην τύχη. Περιμένει να υπάρχει φίλος όταν τον χρειαστεί, χωρίς να έχει καλλιεργήσει φίλο. Περιμένει πιστότητα χωρίς να έχει δώσει παρουσία. Περιμένει στήριξη χωρίς να έχει γίνει ο ίδιος στήριγμα.

Ο Σωκράτης δεν αντιμετωπίζει τη φιλία σαν συναίσθημα της στιγμής. Τη βλέπει σαν αγαθό που χρειάζεται φροντίδα. Όπως ο άνθρωπος περιποιείται ένα δέντρο για να δώσει καρπό, έτσι θα έπρεπε να φροντίζει και τη φιλία, γιατί ο φίλος είναι ένας ζωντανός πλούτος που μπορεί να σταθεί εκεί όπου όλα τα άψυχα αποκτήματα σωπαίνουν. Στον Ξενοφώντα, ο άξιος φίλος παρουσιάζεται ως εκείνος που συμπληρώνει τις ελλείψεις του φίλου του, βοηθά στις ιδιωτικές και δημόσιες υποθέσεις του, τον στηρίζει στον φόβο, στη χαρά, στην επιτυχία και στην πτώση.

Αυτό δεν είναι ρομαντική φλυαρία. Είναι η πιο πρακτική σοφία. Γιατί όταν η ζωή γκρεμίζει τις ψευδαισθήσεις, δεν σε σώζει η ποσότητα των γνωριμιών, αλλά η ποιότητα των λίγων. Δεν σε σώζει το πλήθος που σε χειροκροτεί, αλλά ο ένας που σε σηκώνει χωρίς να χρειάζεται κοινό.

Πριν ζητήσεις καλό φίλο, ρώτα τι φίλος είσαι εσύ

Το πιο άβολο σημείο της σωκρατικής σκέψης είναι ότι δεν αφήνει τον άνθρωπο να κρυφτεί πίσω από τα παράπονά του. Δεν τον αφήνει να λέει μόνο «δεν έχω φίλους», «με πρόδωσαν», «δεν με εκτίμησαν», «με ξέχασαν». Τον γυρίζει πρώτα προς τον εαυτό του και τον αναγκάζει να κάνει την ερώτηση που αποφεύγουμε περισσότερο: τι αξίζω εγώ για τους φίλους μου;

Στα Απομνημονεύματα, ο Σωκράτης παρουσιάζεται να θέτει ακριβώς αυτό το ερώτημα. Αν οι φίλοι έχουν κάποια αξία, τότε ο καθένας πρέπει να εξετάζει τι αξία έχει ο ίδιος για τους φίλους του και να προσπαθεί να γίνει τόσο πολύτιμος, ώστε να μη θέλουν να τον χάσουν.

Να η σωκρατική μαχαιριά στην καρδιά της αυτάρεσκης εποχής μας. Θέλουμε φίλους διαθέσιμους, αλλά εμείς είμαστε συχνά απόντες. Θέλουμε ανθρώπους ειλικρινείς, αλλά εμείς παίζουμε ρόλους. Θέλουμε να μας ακούν, αλλά εμείς δεν αντέχουμε να ακούσουμε. Θέλουμε να μας συγχωρούν, αλλά κρατάμε τεφτέρια προσβολών. Θέλουμε φίλους που να μη μας προδίδουν, αλλά προδίδουμε πρώτα την ίδια τη φιλία, όταν τη μετατρέπουμε σε εξυπηρέτηση, συνήθεια ή ψυχολογικό καταφύγιο χωρίς ευθύνη.

Ο Σωκράτης, όπως τον διασώζει ο Ξενοφών, δεν ρωτά μόνο πώς θα αποκτήσεις φίλο. Ρωτά πώς θα γίνεις άξιος φίλος. Και αυτή είναι τεράστια διαφορά. Γιατί όποιος κυνηγά φίλους χωρίς να καλλιεργεί χαρακτήρα, μοιάζει με άνθρωπο που ζητά καρπό από χωράφι που δεν έσπειρε ποτέ.

Ποιον άνθρωπο αξίζει να κάνεις φίλο

Ο Σωκράτης δεν μιλά για μια φιλία τυφλής αποδοχής, όπου όλα δικαιολογούνται στο όνομα της παρέας. Αντιθέτως, στα Απομνημονεύματα θέτει κριτήρια. Ο καλός φίλος, σύμφωνα με τη συζήτηση που παρουσιάζει ο Ξενοφών, πρέπει πρώτα να έχει αυτοκυριαρχία. Να μην είναι δούλος της κοιλιάς, του κρασιού, των σαρκικών επιθυμιών, του ύπνου ή της τεμπελιάς, γιατί όποιος είναι δούλος τέτοιων παθών δύσκολα μπορεί να φανεί χρήσιμος είτε στον εαυτό του είτε στους φίλους του.

Αυτό ακούγεται αυστηρό, ίσως και δυσάρεστο, σε έναν αιώνα που βάφτισε «αυθεντικότητα» κάθε αδυναμία και «δικαίωμα» κάθε ασυδοσία. Αλλά ο Σωκράτης βλέπει βαθύτερα. Ο άνθρωπος που δεν μπορεί να κυβερνήσει τον εαυτό του, πώς θα σταθεί σταθερός για έναν άλλον; Εκείνος που τον σέρνουν τα πάθη του, πώς θα γίνει καταφύγιο; Εκείνος που αλλάζει γνώμη ανάλογα με την επιθυμία της στιγμής, πώς θα κρατήσει πίστη όταν η φιλία απαιτήσει θυσία;

Ο Σωκράτης απορρίπτει και άλλους τύπους επικίνδυνων φίλων: τον σπάταλο που χάνει την ανεξαρτησία του και μετά μισεί όποιον δεν τον συντηρεί, τον φιλοχρήματο που έχει χρόνο μόνο για κέρδος, τον εριστικό που φορτώνει στους φίλους του εχθρούς, αλλά και εκείνον που δέχεται ευεργεσίες χωρίς ποτέ να σκέφτεται να ανταποδώσει.

Και ύστερα δίνει το θετικό πρότυπο. Φίλος αξίζει να γίνει ο άνθρωπος που έχει εγκράτεια, είναι καλοπροαίρετος, δίκαιος στις συναλλαγές του και πρόθυμος να ανταποδώσει την καλοσύνη με ακόμη μεγαλύτερη καλοσύνη, ώστε οι φίλοι του να ωφελούνται από τη σχέση μαζί του.

Με απλά λόγια, για τον Σωκράτη η φιλία δεν είναι απλή χημεία. Είναι ήθος. Δεν αρκεί να ταιριάζεις με κάποιον στις προτιμήσεις, στα γούστα, στις εξόδους, στις παρέες ή στις συνήθειες. Πρέπει να υπάρχει ποιότητα ψυχής. Γιατί χωρίς χαρακτήρα, η φιλία γίνεται συνενοχή, κολακεία, συναλλαγή ή προσωρινή διασκέδαση.

Η φιλία δεν κατακτάται με πίεση, αλλά με αλήθεια και αρετή

Σε μια άλλη ωραία σωκρατική παρατήρηση που διασώζει ο Ξενοφών, ο φίλος δεν «πιάνεται» σαν θήραμα. Δεν τον κυνηγάς σαν λαγό, δεν τον δελεάζεις σαν πουλί, δεν τον δένεις με τη βία σαν δούλο. Όποιος προσπαθεί να κερδίσει φίλο με εξαναγκασμό, κολακεία, χειρισμό ή πίεση, καταλήγει να γεννά εχθρότητα αντί για φιλία.

Πόσες σημερινές σχέσεις θα γλίτωναν από την ασχήμια τους, αν κρατούσαμε μόνο αυτή τη σωκρατική αρχή. Η φιλία δεν είναι κατάληψη. Δεν είναι συναισθηματικός εκβιασμός. Δεν είναι απαίτηση διαθεσιμότητας. Δεν είναι «σου έδωσα, άρα μου χρωστάς». Δεν είναι κτητικότητα ντυμένη με τρυφερά λόγια. Δεν είναι ο άλλος να φοβάται μήπως σε χάσει επειδή θα τον τιμωρήσεις με σιωπή, απόσταση ή προσβολή.

Ο Σωκράτης πάει το ζήτημα ακόμη πιο βαθιά. Όταν ο Κριτόβουλος φαίνεται να καταλαβαίνει ότι, για να κερδίσει την αγάπη ενός καλού ανθρώπου, πρέπει και ο ίδιος να είναι καλός στα λόγια και στις πράξεις, ο Σωκράτης απαντά με το καίριο ερώτημα: είναι δυνατόν ένας κακός άνθρωπος να αποκτήσει καλούς φίλους;

Εδώ βρίσκεται η ουσία. Η φιλία δεν είναι τεχνική δημοσίων σχέσεων. Δεν είναι τέχνασμα κοινωνικής επιτυχίας. Δεν είναι να μάθεις πώς να γίνεσαι αρεστός. Είναι να γίνεσαι άξιος. Ο Σωκράτης δεν θα ρωτούσε πόσοι σε συμπαθούν, αλλά γιατί σε συμπαθούν. Δεν θα ρωτούσε πόσοι σε ακολουθούν, αλλά αν θα σε εμπιστεύονταν όταν κανείς δεν κοιτάζει. Δεν θα ρωτούσε αν έχεις παρέες, αλλά αν έχεις ψυχή ικανή για πιστότητα.

Ο Πλάτων και η δύσκολη ερώτηση: τι είναι τελικά ο φίλος;

Στον πλατωνικό Λύσι, το θέμα της φιλίας γίνεται ακόμη πιο φιλοσοφικό και πιο αινιγματικό. Ο Σωκράτης συζητά με δύο νέους, τον Λύσι και τον Μενέξενο, προσπαθώντας να εξετάσει τι σημαίνει πραγματικά φίλος. Το εντυπωσιακό είναι ότι ο διάλογος δεν κλείνει με έναν εύκολο ορισμό. Ο Σωκράτης εξετάζει διάφορες πιθανότητες, αν φίλοι είναι οι όμοιοι, οι ανόμοιοι, οι καλοί, εκείνοι που χρειάζονται το αγαθό, εκείνοι που συνδέονται από επιθυμία ή συγγένεια ψυχής, αλλά στο τέλος ομολογείται η δυσκολία να βρεθεί τελική απάντηση.

Αυτό δεν είναι αποτυχία του Σωκράτη. Είναι το μεγαλείο του. Γιατί ο Σωκράτης δεν πουλά βεβαιότητες σαν έτοιμα αποφθέγματα. Δεν έρχεται να σου δώσει ένα σύνθημα για να το κρεμάσεις στον τοίχο. Σε βάζει να σκεφτείς. Σε ξεβολεύει από τις πρόχειρες απαντήσεις. Σου δείχνει ότι η φιλία είναι βαθύτερη από όσο νομίζεις.

Στον Λύσι εμφανίζεται η σκέψη ότι η φιλία συνδέεται με την ανάγκη του ανθρώπου για το αγαθό. Εκείνο που δεν είναι ούτε απόλυτα καλό ούτε απόλυτα κακό, όταν νιώθει την παρουσία του κακού και δεν έχει ακόμη διαφθαρεί πλήρως, στρέφεται προς το αγαθό σαν προς κάτι που το σώζει.

Με άλλα λόγια, η αληθινή φιλία δεν είναι απλώς να περνάμε καλά. Είναι μια κίνηση της ψυχής προς το καλό. Είναι η αναζήτηση εκείνου που μας συμπληρώνει όχι επειδή μας κολακεύει, αλλά επειδή μας θεραπεύει από την εσωτερική μας έλλειψη. Είναι ο άλλος να μην υπηρετεί το σκοτάδι μας, αλλά να μας τραβά προς το φως.

Γι’ αυτό και ο πλατωνικός διάλογος καταλήγει με μια σχεδόν ταπεινωτική επίγνωση. Ενώ ο Σωκράτης και οι νέοι θεωρούν ότι είναι φίλοι, παραδέχονται πως ακόμη δεν έχουν καταφέρει να ανακαλύψουν πλήρως τι είναι ο φίλος.

Αυτή η απορία έχει τεράστια αξία. Γιατί μόνο όποιος σταματήσει να θεωρεί τη φιλία αυτονόητη, μπορεί να αρχίσει να τη σέβεται.

Γιατί ο Σωκράτης έχει αξία ακόμα και σήμερα

Αν μαζέψουμε τις αρχαίες μαρτυρίες, χωρίς να τις παραποιήσουμε σε εύκολα διαδικτυακά γνωμικά, ο Σωκράτης μάς αφήνει μια πολύ απαιτητική εικόνα της φιλίας.

Ο φίλος είναι μέγιστο αγαθό, αλλά οι άνθρωποι το παραμελούν περισσότερο από τα υλικά τους αποκτήματα. Ο καλός φίλος δεν είναι απλώς ευχάριστος, αλλά χρήσιμος με την ευγενή έννοια: στηρίζει, συμπληρώνει, βοηθά, συγκρατεί, μοιράζεται, χαίρεται με τη χαρά του άλλου και στέκεται όταν ο άλλος γλιστρά. Ο άνθρωπος που ζητά καλούς φίλους πρέπει πρώτα να εξετάζει τη δική του αξία ως φίλος. Η φιλία θέλει αυτοκυριαρχία, δικαιοσύνη, καλοσύνη, αμοιβαιότητα και αλήθεια. Δεν κερδίζεται με χειρισμό, αλλά με αρετή. Και βαθύτερα από όλα, η φιλία είναι αναζήτηση του αγαθού, όχι απλή κοινωνική άνεση.

Να γιατί ο Σωκράτης παραμένει επικίνδυνα επίκαιρος. Επειδή ξεσκεπάζει τη φθηνή εκδοχή της φιλίας που μας βολεύει. Τη φιλία της κατανάλωσης, της εξόδου, της φωτογραφίας, της παρέας χωρίς ευθύνη, του «να περνάμε καλά» χωρίς να γινόμαστε καλύτεροι. Μας θυμίζει ότι ο φίλος δεν είναι εκείνος που χαϊδεύει όλες τις πτώσεις μας, αλλά εκείνος που μας βοηθά να μη συνηθίσουμε το χαμηλό.

Σε έναν κόσμο που μετρά τους φίλους με αριθμούς, ο Σωκράτης θα ρωτούσε για την αξία. Σε έναν κόσμο που ζητά διαρκώς αποδοχή, θα ρωτούσε για την αρετή. Σε έναν κόσμο που συγχέει την οικειότητα με την αγάπη, θα ρωτούσε αν ο άλλος σε κάνει καλύτερο ή απλώς πιο άνετο μέσα στα πάθη σου.

Και ίσως τελικά αυτή να είναι η πιο αυστηρή αλλά και πιο σωτήρια σωκρατική αλήθεια για τη φιλία: μην ψάχνεις μόνο ποιος είναι φίλος σου. Ρώτα πρώτα αν εσύ είσαι τέτοιος άνθρωπος που αξίζει να τον λένε φίλο.